مقاله جغرافیای استان خراسان


دنلود مقاله و پروژه و پایان نامه دانشجوئی

مقاله جغرافیای استان خراسان مربوطه  به صورت فایل ورد  word و قابل ویرایش و فاقد منابع می باشد و دارای ۱۸۸  صفحه است . بلافاصله بعد از پرداخت و خرید لینک دانلود مقاله جغرافیای استان خراسان نمایش داده می شود، علاوه بر آن لینک مقاله مربوطه به ایمیل شما نیز ارسال می گردد

 فهرست

جغرافیای استان خراسان   ۱
مطالعات زمین شناختی   ۱
مطالعات خاک   ۶
خاکهای نواحی گرم و خشک   ۶
خاکهای نواحی معتدل   ۷
خاک های نواحی استپی   ۸
مشکلات خاکها   ۸
جایگاه جغرافیایی   ۹
آب و هوا   ۱۰
نام خراسان   ۱۱
الف – پیش از اسلام   ۱۶
ب – دوره اسلامی   ۱۷
تیموریان تا افشاریان   ۲۰
افشاریان تا پهلوی   ۲۲
فردوس (تون)   ۲۳
۳- جغرافیای طبیعی   ۲۳
ژئومورفولوژی و زمین شناسی   ۲۴
زمین شناسی   ۲۸
الف ) زمین شناسی دشت فردوس   ۲۹
ب) زمین شناسی دشت بشرویه   ۳۰
ج) زمین شناسی دشت سرایان   ۳۱
آب و هوا   ۳۲
۱- عناصر آب و هوایی   ۳۴
۲- فشار و بادها   ۳۸
۳- نم نسبی   ۴۰
۴- تبخیر و تعرق   ۴۱
۵- بارندگی   ۴۱
۶- ضریب خشکی   ۴۴
۷- منحنی آمبروترمیک   ۴۵
۸- اقلیم فردوس بر اساس طبقه بندی کوپن   ۴۵
آبها (منابع و مسائل آب)   ۴۶
دشت فردوس   ۴۷
۱- منابع آب سطحی   ۴۷
۲- منابع آب زیر زمینی   ۴۸
۱- منابع آب سطحی   ۵۱
خاکها   ۵۴
پوشش نباتی   ۵۶
شهر فردوس (تون)   ۵۹
نامگذاری – نام شناسی   ۵۹
تاریخ بنای شهر   ۶۲
شهر در دوره اسلامی   ۶۸
جغرافیای شهر در طول تاریخ   ۷۲
۶- رشد شهر   ۹۵
۷- جغرافیای انسانی   ۱۰۱
جغرافیای شهری   ۱۰۱
دوره های رشد و افول شهر   ۱۰۶
عناصر شهری قدیمی   ۱۰۶
عناصر شهری جدید   ۱۱۰
عناصر فرهنگی و مذهبی   ۱۱۲
۸- تاریخ مردم تون   ۱۱۶
فصل دوم   ۱۴۳
مسجد جامع فردوس  ( مسجد تون )   ۱۴۳
مقدمه :   ۱۴۳
۱ ـ شناخت شیوه های معماری ایران   ۱۴۴
دولت پارس   ۱۴۵
۲ ـ معماری پارتی   ۱۴۶
۳ ـ معماری خراسانی   ۱۴۸
۴ ـ معماری رازی   ۱۴۹
۵ ـ معماری آذری   ۱۵۲
۶ ـ معماری اصفهانی   ۱۵۳
۲ ـ معماری مساجد ایران   ۱۵۵
۳ـ مسجد جامع قدیم فردوس ( تون )   ۱۶۲
سلجوقیان   ۱۶۴
۴ـ مسجد جامع گناباد (  نمونه ای برای مقایسه )   ۱۶۸
فصل سوم   ۱۷۲
” آسیب شناسی ”   ۱۷۲
مقدمه :   ۱۷۲
۱ـ نحوه شناخت :   ۱۷۴
۲ ـ عوامل مخل :   ۱۷۴
۳ـ تشخیص عارضه :   ۱۷۶
۴ـ عدم تعادل ها و عوامل مخل :   ۱۷۶
۵ـ درمان :   ۱۷۷
۶ـ عوامل مخل در بنا :   ۱۷۸
طبقه بندی عوامل مخل :   ۱۷۸
عوامل مخل داخلی :   ۱۷۹
عوامل مخل خارجی بیرونی (طبیعی):   ۱۸۰

مطالعات زمین شناختی

استان خراسان، در گذر دوران های زمین شناختی، دستخوش دگرگونی های بسیار بوده است. از سنگهای بسیار کهن تا جدید ترین آنها، در تشکیل این سرزمین شرکت دارند. حرکت های کوه زا و زمین زا و عوارض ناشی از آنها، بارها خشکی ها، از جمله خراسان را تغییر شکل داده، آنها را از زیر آب در آورده یا در زیر دریاها مدفون ساخته اند. همزمان با این دگرگونی ها، عوامل فرسایش به نوبه خود، خشکی ها را مورد حمله قرار داده و دگرگونی های زیادی در آنها ایجاد کرده اند.

در دوران چهارم زمین شناختی، بیشتر نواحی ایران از آب خارج شد. از دریاهای گذشته، حوضه های بسته و دریاچه هایی بر جای ماند، که بخش زیادی از آنها در اثر شدت تبخیر و کمی بارندگی، خشک شده اند.

دشت کویر و کویرلوت که بخشی از آنها در استان خراسان قرار دارد، یادگاری از آن دریاچه هاست. عامل اصلی تغییر چهره زمین در دوران چهارم، فرسایش است.

در دوران چهارم با شکل گرفتن نامهمواری ها و بیرون آمدن بخش هایی از زمین، فرسایش، دست اندرکار سایش بلندی ها و تراکم فرآورده های خود، در نواحی پست شده است.

عمل فرسایش در دوره های یخچالی، به گونه فرسایش همچووار یخچالی ، و در دوره های بین یخچالی ، به گونه فرسایش آب های روان و باد، شکل امروزی را به نامهمواری های خراسان داده است و جز کوهزایی آلپی، فعالیت کوه زایی دیگری دیده نشده است تنها حرکت های زمین زا، به گونه گسل و زلزله وجود داشته است. فلات ایران، از لحاظ فعالیت تکتونیکی، جوان و به شدت فعال است، کشور ایران روی کمربند زلزله هیمالیا – آلپ قرار گرفته و کمتر نقطه ای می توان یافت که در معرض زلزله های شدید نباشد و همین فعالیت تکتونیکی سبب شده است تا سرزمین ایران به گونه یکی از نا امن ترین مناطق جهان در آید.

در ۱۳ کیلومتری جنوب خاوری طبق و ۹ کیلومتری خاور گسله لرزه زای طبس، پهنه ای به نام «شکسته هزار» در پای باختری تپه های نئوژن با گسلش زمین لرزه ای وجود دارد. پهنه شکسته هزار در زمین لرزه ۱۳۵۷ ه ش، طبق، به شدت شکسته شده و گسله های بسیاری در آن جنبش دوباره یافت.

از آن جا که ایران در نیمه زلزله خیز مدیترانه قرار گرفته و استان خراسان یکی از مناطق زلزله خیز است گهگاه زلزله های شدید در آن روی می دهد. چنان که در اثر زلزله های اخیر خراسان، شهرستان فردوس و روستاهای دشت بیاض و کاخک ویران شده اند، تپه های ماسه ای پیرامون طبق، قاین، سبزوار، بجستان و بشرویه، که در حال حرکت هستند آبادی ها و کاریزها را در معرض ویرانی قرار می دهند از ویژگی های دوران چهارم می باشند.

در روزهای ۱۶ و ۱۱ بهمن ۱۳۷۵ ه ش ، سه زمین لرزه بزرگ، شما خراسان و جنوب جمهوری ترکمنستان را لرزاند. زمان رویداد این زمین لرزه ها به وقت بین المللی (زمان گرینویچ) به شرح زیر است.

زمین لرزه اول، که در واقع پیش لرزه زمین لرزه دوم بود در چهارم فوریه سال ۱۹۹۷ م، ساعت ۹ و ۵۳ دقیقه و ۵۸ ثانیه GMT (ساعت ۱۴و۱۷ دقیقه و ۴۹ ثانیه به وقت محلی).

زمین لرزه دوم، که لرزه اصلی و سبب ویرانی ها بوده است، در روز چهارم فوریه ۱۹۹۷ م ، در ساعت ۱۰و۳۷ دقیقه و ۲۹ ثانیه GMT (ساعت ۱۴و۷ دقیقه و ۴۹ ثانیه به وقت محلی ).

زمین لرزه سوم (در جنوب ترکمنستان) ر روز پنجم فوریه ۱۹۹۷ م، ساعت ۷ و ۵۴ دقیقه GMT.

رو مرکز پیش لرزه توسط موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، در محدوده جاجرم به مختصات ۹/۳۶ درجه پهنای شمالی و ۵/۵۶ درجه درازای خاوری و بزرگی آن ۴/۵ = m b تعیین شده است. رو مرکز زمین لرزه اصلی نیز توسط موسسه بالا در محدوده بجنورد به مختصات ۳/۳۷ درجه پهنای شمالی و ۴/۵۷ درجه درازای خاوری تعیین شده و بزرگی آن ۱/۶ = M گزارش شده است.

رو مرکز زمین لرزه سوم در جنوب ترکمنستان بوده و به شدت در شمال خراسان احساس شده است.

بررسی های مهلرزه ای نشان می دهد که مرکز دو زمین لرزه شمال خراسان به یکدگیر نزدیک بوده و نمی تواند یکی در جاجرم و دیگری در بجنورد روی داده باشد. در واقع ناحیه بیشترین شدت زمین لرزه در فاصله حدود ۲۰ تا ۲۵ کیلومتری شمال بجنورد، یعنی بخش گرمخان بوده و مرکز مهلرزه ای آن به مختصات ۶۳/۳۷ درجه پهنای شمالی و ۴۶/۵۷ درجه درازای خاوری در جنوب خاوری قزل قان مکان یابی می شود. پیش لرزه شدید سبب گردیده است که مردم از خانه های خود بیرون رفته و در هنگام رویداد زمین لرزه اصلی در فضای آزاد باشند. همین مساله باعث شده است که خوشبختانه شمار کشته ها و زخمی ها از حد انتظار کمتر باشد. آمار رسمی کشته ها کمتر از ۱۰۰ نفر است. در ساعت ۷و۵۷ دقیقه و ۲۹ ثانیه به وقت گرینویچ برابر با ساعت ۱۲ و ۲۷ دقیقه و ۲۹ ثانیه به وقت محلی روز شنبه ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۶ ه ش ، زلززله ای به بزرگی ۱/۷ در مقیاس ریشتر بنا به گزارش موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و به بزرگی ۳/۷ بنا به گزارش پایگاه لرزه نگاری سازمان زمین شناسی آمریکا USGS ، منطقه پهناوری از شهرستانهای قاینات و بیرجند را در جنوب خراسان به شدت به لرزه در آورد. این زلزله در بیشتر شهرستانهای استان خراسان، از جمله مشهد به خوبی احساس شده است.

بنا به بررسی های موسسه ژئوفیزیک، مرکز مهلرزه ای زلزله در حد فاصل روستاهای اردکولو و حاجی آباد، نزدیک به اردکول، در بخش زیرکوه شهرستان قاینات بوده و شدت این زلزله در نزدیکترین آبادی به مرکز مهلرزه ای زلزله (اردکول) ۱۰ درجه مرکالی اصلاح شده تعیین شده است در اثر زلزله مذکور حدود ۱۰۰ روستا به کلی تخریب شده و بیش از ۵۰ روستا دچار آسیب و خساراتی شده اند.

بنا به گزارش ستاد حوادث غیر مترقبه استان خراسان، این زلزله حدود ۱۵۶۰ نفر کشته و حدود ۴۰۰۰ نفر مصدوم به جای نهاده است. مهمترین روستاهای آسیب دیده در بخش زیرکوه قاینات که بر اثر زلزله بالا دچار آسیب و خسارات عمده ای شده اند عبارتند از :

اردکول، حاجی آباد، بیدخت، گزخت، زهان، بهمن آباد، اسفاد، پیش بر، اسفدن، آبیز، فندخت، عمرود، همت آباد، آهنگران، ساوند، سورند، دزک، دارج و …

مهمترین روستاهای آسیب دیده شهرستان بیرجند در این زلزله، عبارتند از :

درخش، سراب، اسد آباد،(بخش)، تخته جان، گزیک، طبق، در میان، فورگ، محمد آباد، زیدان، …

مطالعات خاک

خاکهای خراسان از تخریب مکانیکی و تجزیه شیمیایی رسوب های چین خورده دوران های گوناگون به وجود آمده اند، به دلیل پهنه زیاد و گوناگون بودن جنس نامهواری ها و سرزمین گونه های خاک خراسان بر پایه طبقه بندی جدید، که در حال حاضر بیشتر در کار پژوهش ها کار برد دارد، به سه بخش کلی تقسیم می شوود که در زیر بر اساس بیشترین درصد پراکندگی در استان خراسان، به ترتیب شرح داده می شود:

خاکهای نواحی گرم و خشک

این خاکها به دلیل تبخیر بیش از اندازه بارندگی، دارای افق های مشخصه زیراند:

افق کلسیک، افق ژیپسیک، افق سالیک(شوری). در نواحی گرم و خشک خراسان، خاکها به دلیل شست و شوی کم (آبشوی اندک) بیش از ۹۰ روز پشت سر هم در ژرفای ۵۰ سانتی متری خشک هستند. روی دشت، بیشتر سیلاب ها و آبرفتها قرار گرفته اند، خاکهای روی تپه ها همراه با سنگریزه بوده و بیشتر کم ژرفا هستند. این خاک ها بیش از ۵ درصد و به شکل لایه محدود کننده یا سخت کفه در افق های زیرین هستند. خاک هایی که دارای افق سالیک یا شوری هستند، دراای شوری بیش از اندازه معمول بوده و در بعضی از نوواحی Best اراضی می باشند، یعنی اراضی در سطح پایین داررای شوری بیش از ۱۰۰ میلی بار است.

بعضی از خاک های نواحی گرم و خشک، دارای افق های ارجلیک یا رس و دارای بیش از ۴۰ درصد کراس هستند. خاک های نواحی گرم و خشک، خاک های حاصلخیزی هستند، ولی به دلیل کمبود آب که دارای آبهای زیر زمینی نزدیک به سطح خاک تا حدود ۷۵ تا ۱۰۰ سانتیمرتری از نمک و بدون پوشش گیاهی هستند.

خاکهای نواحی معتدل

این خاک ها به دلیل اندازه بارندگی بیش از ۲۵۰ میلیمتر دارای شست و شوی بیش از نواحی گرم و خشک هستند و افق های مشخصه ژرف تر از خاک های آنتی سویل(بیابانی) هستند. خاک های این نواحی دارای افق کلسیک، ژیپسیک، آرجلیک و کامبیک با افق سطحی و چریک یا آنتروبیک و گاه دارای افق سطحی از گونه مالیک هستند. بیشتر این خاکها از گونه آسپتلی سویل ها، یعنی خاک های تازه تکامل یافته می باشند. گنجایش تبادلی کاتیونی این خاک ها کمتر از نواحی  گرم و خشک است، زیرا اندازه بارندگی بیشتر است و به دلیل پوشش گیاهی خوب افق سطحی آن، دراای مواد آلی بیش از ۶/۰ درصد می باشند. خاکهای آنتی سویل در این نواوحی کم ژرفا بوده همراه با سنگریزه و مواد آهکی هستند و بیشتر روی بلندی ها و آبرفتهای تازه قرار گرفته اند. خاک های ژرف تکامیل یافته به افق کلسیک روی نواحی فلات ها یا تراسهای بالایی قرار گرفته اند.

خاک های نواحی استپی

این خاکها به دلیل باران زیاد، بیش از ۴۰ میلیمتر همراه با پوشش گیاهی از گونه علف های استپی یا جنگل هستند. دارای افق سطحی مالیک و مواد آلی بیشتر بوده که گاه به بیش از ۴ درصد می رسد و در افق های زیرین دارای افق کلسیک تکامل یافته یا افق کامبیک هستند و شوری و قلیایی نداشته  و گنجایش تبادلی کاتیونی آنها کمتر است. این خاک ها از حاصلخیزترین خاک های استان خراسان به شمار می روند و بشتر زیر پوشش جنگلی و دست نخورده هستند. شمال شیروان، بجنورد، مراوه تپه و نواحی مرزی شمال خراسان را در بر می گیرند.

مشکلات خاکها

مشکل بزرگ کشاورزی ایران در مورد خاک ها، کمبود رطوبت و شور و قلیایی بودن آنهاست. این مشکل به همراه چند مشکل دیگر در استان خراسان، سبب ایجاد محدودیت هایی برای خاک های این منطقه شده است، که عبارتند از : فرسایش خاک ها، شوری خاکها، لایه های محدود کننده در سطح و ژرفای خاک کها، بالا بودن سطح آب های زیر زمینی در نواحی کویری و کناره کویر، بافت سنگین خاکها.

جایگاه جغرافیایی

استان خراسان با پهنه ای حدود ۳۰۲۷۶۶ کیلومتر مربع، در شمال و خاور ایران، در ۳۰  درجه و ۳۱ دقیقه تا ۳۸ درجه و ۱۷ دقیقه پهنای شمالی و ۵۵ درجه و ۲۳ دقیقه تا ۶۱ درجه و ۱۷ دقیقه درازای خاوری نسبت به نیمروز گرینویچ قرار دارد.

این استان از سوی شمال و شمال خاوری به جمهوری ترکمنستان، از خاور به جمهوری اسلامی افغانستان، از جنوب به استان های سیستان و بلوچستان و کرمان، از باختر به استان های یزد، اصفهان، سمنان و مازندران محدود است.

بلندی مرکز خراسان (شهر مشهد) از سطح دریا ۹۷۰ متر فاصله هوایی آن تا تهران ۷۵۰ کیلومتر است.

میانگین درازی استان خراسان به خط مستقیم، در جهت شمالی جنوبی حدود ۷۵۰ کیلومتر و میانگین پهنای آن در جهت خاوری -= باختری حدود ۴۲۰ کیلومتر است.

درازای مرزهای خراسن با جمهوری ترکمنستان ۱۲۰۶ کیلومتر است، که ۷۹۸ کیلومتر آن خشکی و ۴۰۸ کیلومتر آبی (رودخانه ای) است. درازای مرزهای خراسان با افغانستان حدود ۶۶۳ کیلومتر است، که ۱۵۷ کیلومتر آن آبی (هری رود) و ۵۰۶ کیلومتر خشکی است.

آب و هوا

سرزمین خراسان به دلیل پهناور بودن و وجود نواحی پست و بلند  دارای آب و هوا و نواحی گوناگون اقلیمی است. اندازه دما در سراسر خراسان نابرابر است. در نقاط کوهستانی کوه های بلند، درجه حرارت را کاهش می دهند ولی در نواحی جنوب و جنوب باختری که به کویر نزدیک می شوند. درجه حرارت  افزایش می یابد. در مشهد میانگین بیشترین درجه حرارت سالانه ۵/۲۱ و کمترین آن ۴/۸ درجه سانتیگراد، و در سبزوار بیشترین آن ۹/۲۴ و کمترین آن ۴/۱۱ درجه و در بیرجند بیشترین ۷/۲۴ و کمترین آن ۶/۷ درجه سانتیگراد است.

خراسان در زمستان دزیر تاثیرجریان هوای سرد سیری و جریان هوای گرم اقیانوس اطلس قرار می گیرد. شاخه ای از جریان هوای سیبری به نام باد سورتوک از سوی خاور و افغانستان به سوی خراسان می وزد. این باد در مشهد به قیس، در گناباد به هرات و در شهرهای فردوس و طبس به زور باد سرشناس است.

دو دیگر جریان های باختری است، که از اقیانوس اطلب به سوی ایران می وزند و بخش بیشتر بارندگی این سرزمین، نتیجه وزش این بادها است.

نم نسبی یا اندازه رطوبت موجود در بهمن ماه به بیشترین و در تیر و مردارد ماه به کمترین اندازه می رسد.

باران سالانه در کوه های هزار مسجد، بینالود و کپه داغ ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیمتر و در نواحی قوچان، بجنورد و نیشابور ۳۰ تا ۵۰۰ میلیمتر است اما در دشتهای جنوبی خراسان تا ۲۷۰ میلیمتر کاهش می یابد، و در ناحیه سرخس ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیمتر می رسند.بارش نواحی طبس بخش بزرگی از جنبو باختری خراسان تا مرز افغانستان کمتر از ۱۰۰ میلیمتر است.

به هر حال در استان خراسان میانگین بارندگی سالانه بین ۱۸۰ تا ۲۰۰ میلیمتر گزارش شده است. به همین دلیل کمبود و نبود آب ، همواره به عنوان یکی از عوامل محدود کننده مهم در اجرای طرح های عمرانی، شناخته شده است.

۲- نام و پیشینه تاریخی استان خراسان

نام خراسان

خراسان، که منطقه پهناوری از خاور و شمال خاوری ایران را در بر می گیرد، در گذشته از اینکه امروز است، پهناورتر بوده و نواحی بسیار دیگری را نیز شامل می شده است.

واژه خراسان در فارسی باستان نیامده ولی نام شهرها و آبادی هایی که هر کدام جزئی از خراسن گذشته یا کنونی بوده و هستند بارها در کتبیه های آمده است :

اوستا، زمین را شامل هفت کشور دانسته که SAVAHI کشور خاوری و arzahi کشور باختری است. در آثار فارسی میانه ، خراسان یکی از چهار مرز یا منطقه ایران و همان مرز خاوری است. این چهار مرز، عبارتند از :

۱)                                     xwarasan : خراسان، خاور.

۲)                                     Xwarabaran : خوروران، باختر.

۳)                                     Nemroz : نیمروز، جنوب.

۴)                                     Abaxtar : باختر، شمال.

سپاهبدی هر یک از این چهار ناحیه ، با یکی از اختران است. ستاره تشتر، سپاهبد خراسان. سادویس، سپاهبد نیمروز، ونند، سپاهبد خورران. هفتورنگ، سپاهبد اپاختر و میخ گاه، که میخ میان آسمان گفته می شود، بر همه اینان سپاهبد است( = شپاهبدان سپاهبد) مانند همین گزارش، در فارسی میانه تورفانی نیز دیده می شود در این آثار چهار جهت اصلی، عبارتند از :

Xwarasan : خاور.

Xwarnavar  یا xwarparan : باختر.

Erag  : جنوب.

Abarag : شمال.

و در جای دیگر نیز از مرز خراسان بدین گونه نام برده شده است:

« … و زمانی که به دیده بانی کوشان رسیدند، پس شبح خراسان به شکل کنیزی پیدا شد. پس مرا پرسید: چه نام داری؟ گفتم بغ ارد نام دارد، مرزبان خراسان».

در کتاب شهرستان های ایران، نخستنی ناحیه ای که نام برده می شود، خراسان است و شهرهای آن، سمرقند، سغذ، بلخ، خوارزم، مرو رود، مرو، هرات، توس ، پوشنگ، نیشابور، قاین، گرگان، دهستان، کومس، پنج برج، پنج خسور / شاد خسرو، مست آباد خسرو، ویسپ شاد خسرو، هوبوی خسرو / شاد فرخ خسرو هستند.

در آثار سعدی نیز واژه خراسان به همان معنی خاور به کار رفته است و گونه های نوشتاری آن :

Xwrsnqyrn / xuiwarsane / : xursan Riran : xwrsan, xwyrsny , xoyr: xursngyrs,n است. در جغرافیای موسی خورنی نیز خراسان، ناحیه خاوری ایرانشهر، (ایران) است، که دارای ۲۶ استان، به شرح زیر است:

اهمدان، کمش، ورکان، اپراشهر، مرو، مروت، اندراپ، وست، هروم(من سن = من سان) گچک، اسن، (اسان)، بهل – بامبک، هرو، کتاشان، نسای – میانک ، بژن (بژین) ، تالکان (طالقان) ، گوزکان، زمپ(زم) پیروز – نخجیر، دزین – اوزک (آوازک) ورچان، درمت، چرمنکان، شیر – بامیکان، دزروئین (دز – رویان).

با توجه به گفتار بالا تردیدی نیست ،  که واژه خراسان امرزی بازمانده گونه کهن واژه و به همان معنی خاور، یعنی سویی است که از آن خورشید بر می آید. شکافتن واژگانی واژه، ترکیبی است از xwar  (اوستایی – hvar فارسی میانه xwar فارسی نو خور، هور) به معنی خورشید و – asan – صفت علی از ریشه پارتی as (اوستایی – as) به معنی آمدن و مجموعه ترکیب به معنی «جایی است که از آن – خورشید بر می آید» و فخرالدین اسعد گرگانی در ویس ورامین، آن را درست توضیح داده است آن جا که می گوید:

زبان پهلوی هر کاو شناسد

خراسان آن بود کز وی خورآسد

خورآسد، پهلوی باشد خور آید

عراق و پارس را خورزو بر آید

خراسان را بود معنی خودآیان

کجا از وی خور آید سوی ایران

به هر حال خراسان در فارسی پیشین، بهه معنی خاور زمین است و از دو واژه خور یعنی آفتاب و آسان یعنی طلوع کننده به وجود آمده و به معنی محل بر آمدن خورشید است.

شماری از نویسندگان در نامیدن آن به خراسان نگاشته اند:

«خورسان، یعنی آفتاب مانند و منسوب بدان را خرسی و خراسانی گفته اند»

محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، نویسنده کتاب تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران نام پیشین خراسان را «کورومیترن» یا «خورومیثرن» که از واژه خور و مهر تشکیل یافته نگاشته است.

میتر یا میترن، در پهولی به معنی مهر است، و نام های بسیاری از مکان ها و اشخاص با این واژه که ایمان محبت و خورشید، معنی می دهد ساخته شده است. از سویی هندوها، واژه میت یا میث را که ریشه مهر است به جایی پیوستن یا فرود آمدن معنی کرده اند.

بنابر این بایستی مفهوم واژه خراسان را چنان که گفته شد در زبان پهلوی جست و جو کرد در این صورت مفهومی برابر خور آیان یعنی خورشید در حال آمدن می یابد.

الف – پیش از اسلام

خراسن جزء ساتراپی پهناور پرثوه بوده است، که در کتیبه داریوش بزرگ در بیستون و در کتبیه های دیگر هخامنشی، آمده است. این ایالت پهناور، که سر انجام قرار گاه و کشور نیرومند اشکانیان شد در آغاز تاریخ ایران باستان مادها را به سوی خود کشانید.

استرابون جغرافیا نگار یونانی می نگرد که چون تنگدستی عمومی و عوامل نا مطلوب طبیعی این استان با جایگاه شاهانه و زندگی پر تجمل پادشاهان هخامنشی ناسازگار بود، هرگاه که گذرشان به خراسان می افتد می کوشیدند تا هر چه زودتر سرمزین پارت ها را پشت سر گذارند، اما همین عوامل نامساعد طبیعی اشکانیان یعنی ان شاخه از مردمان هند و اروپایی را مردمی سخت کوش، بردبار، و دلیر گردانید و این ویژگی های اخلاقی نام آنان را بلند آوازه ساخت.

به هنگام ناتوانی هخامنشیان، از این منطقه اشک نامی، که بنیانگذار خاندان اشکانی شناخته شده است، حکومت سلوکیان را از میان برداشت و حکومت نوینی را بنیاد نهاد.

در دوران ساسانی، که ملوک الطوایفی برچیده شد، خراسان باستانی یا ساتراپی پارت به شکل یکی از استان های مهم ایرانشهر در آمد و توسط سپاهبدی اداره می شد، در ۱۹۲۴م / ۱۳۰۳ ه ق، که ادوارد توماس ترجمه درست سنگ نبشته های پایکولی را منتشر ساخت، حدود خراسان باستانی به خوبی روشن شد. حدود چهار مرزبان نشین خراسان در روزگار ساسانیان، از دروازه های دریای مازندران، نزدیک ری آغاز می شد، از کوه های البرز و دره اترک گذشته، تا درگز ادامه می یافت. سپس از بیابان تجن و مرو به جیحون و پامیر می رسید، و از آنجا در ادامه رود جیحون تا ستیغ هندوکش و از آن نقطه به سوی باختر در امتداد رشته هندوکش به جنبو متوجه شده از ناحیه هرات و کاشمر امروزی و خواف می گذشت و ناحیه کهستان / قهستان را بریده دوباره به دروازه های دریای مازندران می پیوست.

ب – دوره اسلامی

گشودن منطقه بزرگی چون خراسان برای مسلمانان به آسانی میسر نشد، از اوایل خلافت عمر، تا میانه خلافت عثمان یعنی در طی بیست سال، با وجود کوشش های پیاپی سرداران اسلامی، سرزمین خراسان بر روی مسلمانان ناگشوده ماند، تا آن که عبدالله بن عامر از سوی عثمان مامور گشودن آن منطقه شد. نخستین شهری که در خراسان به دست یکی از سرداران عبدالله در سال ۳۱ ه ق، گشوده شد طبس بود و گشودن دیگر نواحی تا زمان حکومت معاویه به سال ۴۲ ه ق ، و شاید هم تا مدت ها پس از آن تاریخ به درازا کشید.

دو سده که خراسان زیر نظر نمایندگان خلفای بغداد اداره می شد، اوضاع برای روی کار آمدن مردانی ، که در آن سرزمین ادعای استقلال در سر داشتند، مساعد نبود. نخستین فرصتی که برای درست شدن آن آرمان دیرینه، روی نمود اختلافی بود، که میان امین و مامون فرزندان هارون الرشید خلیفه عباسی بر سر جانشینی خلیفه درگرفت. در این کشمکش مامون از طاهربن حسین سردار سپاه خراسان کمک خواست. در جنگ هایی که میان جنگجویان آن دو برادر روی داد همه جا طاهر بر سردار سپاه امین چیره شد و سر انجام در ۱۹۸ ه ق ، بغداد را محاصره و آن شهر را به نام مامون عباسی گشود. همین که خلافت مامون روشن شد، وی به پاس آن لشکر کشی های درخشان در سال ۲۰۵ ه ق ، حکومت خراسان را به طاهر بن حسین واگذار کرد.

طاهربن حسین پایتخت خراسان را از مرو به نیشابور منتقل ساخت و شالوده دودمانی را ریخت که نخستی حکومت مستقل حکمرانان ایرانی پس از یورش عرب ها به شمار می آید.

دوران حکمرانی طاهریان که آغاز استقلال ایان منطقه بود از نیم سده گذشت و سر انجام در سال ۲۵۹ ه ق، یعقوب لیث صفار بنیان گذار دودمان صفاریان سیستان با گرفتن شهر نیشابور به فرمانروایی آنان پایان داد.

در سال ۲۸۳ ه ق ، عمر و لیث صفاری به خراسان لشکر کشید و آن ایالت را جزو سیستان کرد. در سال ۲۸۷ ه ق ، امیر اسماعیل سامانی خراسان را گشود و به سرزمین ورز رود یا ماوراءالنهر افزود.

در دوران فرمانروایی صفاریان و سامانیان، زبان فارسی جان تازه ای یافت. ترجمه تاریخ و تفسیر طبری در این روزگار فراهم شد و محمد بن وصیف سیستانی و ابوعبدالله جعفر، سر شناس به رودکی شعر فارسی را بر شالوده نوینی استوار ساختند.

دوران ۱۳۰ ساله فرمانروایی خاندان سامانی (۲۶۱ – ۳۸۹ ه ق) بر خراسان و ماورالء النهر و خدمت بزرگی که پادشاهان آن خاندان به رستاخیز زبان فارسی و گسترش علم و ادب نمودند، یکی از درخشان ترین فصل های تاریخ ایران را تشکیل می دهد.

پس از سامانیان، غزنویان (۳۵۱-۵۸۱ ه ق) در سال ۳۸۴ ه ق ، برخراسان و ماوراءالنهر چیره شدند. اینان نیز به تقلید فرزندان سامان به گسترش علم و ادب و تشویق شاعران و نویسندگان فارسی زبان پرداختند. مهم ترین رویداد دوران ۲۳۰ ساله حکمرانی غزنویان، تجزیه خراسان باستانی به دو بخش جداگانه بود که در سال ۴۵۱ ه ث ، صورت گرفت. بخش بزرگی که شامل افغانستان کنونی است و پایتختش شهر غزنی بود، در دست غزنویان ماند و بقیه خراسان از آن سلجوقیان شد.

قلمرو پادشاهان سلجوقی نیز پس از ۱۲۳ سال (۴۲۹ – ۵۵۲ ه ق) به دست خوارزمشاهیان افتاد و حکومت خوارزمشاهیان هم پس از یک سده و نیم، در سال ۶۱۷ ه ق ، به دست لشکریان مغول برچیده شد و سر انجام خراسانی که بیش از ۶۰۰ سال از امنیتی نسبی برخوردار بود به یکباره لگدکوب سم ستوران چنگیزخان شد.

هرات پایتخت باستانی آریا/خراسان که یکی از کهن سال ترین شهرهای خراسان باستانی بود، مانند بسیاری دیگر از شهرها در فتنه مغول آسیب بسیار دید.

در اواخر سده ۷ ه ق ، که سلسله ایلخانان در ایران ایجاد شد خراسان به قلمرو آنان افزوده شد و یکی از نمایندگان ایلخانان که پسر یا وارث تاج و تخت پادشاهی بود، بر خراسان حکومت می کرد.

پس از مرگ ابوسعید بهادر خان (۷۱۶ – ۷۳۶ ه ق) خاندان های آل کرت (۶۴۳-۷۸۳ ه ق) که از ملوک ایران خاوری بودند، از نیمه سده اول هجری قمری تا اواخر سده ۸ ه ق ، در آن حدود حکومت داشتند و پایتخت آن شهر هرات بود.

سر بداران، که در سال ۷۸۳ ه ق ، در سبزوار به حکومت رسیدند و تا سال ۷۸۸ ه ق ، در آن نواحی حکومت داشتند.

تیموریان تا افشاریان

 

120,000 ریال – خرید

تمام مقالات و پایان نامه و پروژه ها به صورت فایل دنلودی می باشند و شما به محض پرداخت آنلاین مبلغ همان لحظه قادر به دریافت فایل خواهید بود. این عملیات کاملاً خودکار بوده و توسط سیستم انجام می پذیرد.

 جهت پرداخت مبلغ شما به درگاه پرداخت یکی از بانک ها منتقل خواهید شد، برای پرداخت آنلاین از درگاه بانک این بانک ها، حتماً نیاز نیست که شما شماره کارت همان بانک را داشته باشید و بلکه شما میتوانید از طریق همه کارت های عضو شبکه بانکی، مبلغ  را پرداخت نمایید. 

 

 

مطالب پیشنهادی: برای ثبت نظر خود کلیک کنید ...

براي قرار دادن بنر خود در اين مکان کليک کنيد
به راهنمایی نیاز دارید؟ کلیک کنید


جستجو پیشرفته مقالات و پروژه

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

دسته ها

آخرین بروز رسانی

    جمعه, ۶ مرداد , ۱۳۹۶

اولین پایگاه اینترنتی اشتراک و فروش فایلهای دیجیتال ایران
wpdesign Group طراحی و پشتیبانی سایت توسط دیجیتال ایران digitaliran.ir صورت گرفته است
تمامی حقوق برایdjkalaa.irمحفوظ می باشد.