مقاله مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت


دنلود مقاله و پروژه و پایان نامه دانشجوئی

مقاله مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت مربوطه  به صورت فایل ورد  word و قابل ویرایش می باشد و دارای ۵۹  صفحه است . بلافاصله بعد از پرداخت و خرید لینک دانلود مقاله مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت نمایش داده می شود، علاوه بر آن لینک مقاله مربوطه به ایمیل شما نیز ارسال می گردد

 فهرست مطالب

چکیده   ۱
مقدّمه   ۲
پیشینه بحث   ۳
تعریف «بدیهى» و «نظرى»   ۱۰
نقد تعریف «بدیهى» و «نظرى»   ۱۳
دیدگاه‏هاى وجودشناختى درباره مفاهیم بدیهى   ۱۳
بدیهى یا نظرى بودن تقسیم علوم حصولى به بدیهى و نظرى   ۱۴
رابطه بدیهى و نظرى با اندیشه   ۱۵
حقیقت تفکر   ۱۵
گستره اندیشه   ۱۷
رابطه بدیهى با فکر   ۱۸
گستره یا شمار مفاهیم بدیهى   ۲۰
معیار بداهت مفاهیم بدیهى   ۲۳
۱٫ شمول‏گرایى یا معیار عمومیت   ۲۳
بررسى   ۲۵
۲٫ معیار یا نظریه بساطت   ۲۸
۳٫ نظریه ترکیبى   ۳۳
۴٫ ارجاع به معرفت‏هاى حضورى   ۳۶
نتیجه‏گیرى   ۴۳
منابع   ۴۴

منابع

ـ آشتیانى، میرزا مهدى، تعلیقة على شرح المنظومة السبزوارى، قسم المنطق، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، ۱۳۷۶٫

ـ ابن ترکه، کتاب المناهج فى المنطق، تحقیق ابراهیم دیباجى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶٫

ـ ابن جزم، الاصول و الفروع، تحقیق محمّدعاطف و دیگران، قاهره، دارالنهضة العربیة، ۱۹۷۸٫

ـ ابن خلدون، لُباب المحصّل فى اصول‏الدین، تحقیق رفیق عجم، بیروت، دارالمشرق، ۱۹۵۵٫

ـ ابن‏سینا، التعلیقات، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، ۱۳۷۹، چ چهارم.

ـ ـــــ ، الشفاء، الالهیّات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۴٫

ـ ـــــ ، الشفاء، البرهان، قاهره، الامیریة، ۱۳۷۵ق، المقالة الاولى، الفصل الثالث و السادس.

ـ ـــــ ، الشفاء، الطبیعیات، ۱٫ السماع الطبیعى، تحقیق سعید زاید، قم، مکتبة آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۵٫

ـ ـــــ ، الشفاء، المنطق، ۱٫ المدخل، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۴٫

ـ ـــــ ، الطبیعیات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۵، ج ۱٫

ـ ـــــ ، رسالة ابن‏سینا فى فائدة المنطق، در: منطق و مباحث الفاظ، تحقیق مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰٫

ـ ابن فورک، مجرّد مقالات الشیخ الاشعرى، تحقیق دانیال جیماریه، بیروت، دارالمشرق، ۱۹۸۷٫

ـ ارسطو، البرهان، ترجمه متى بن یونس، در: منطق ارسطو، تحقیق عبدالرحمن بدوى، بیروت، دارالقلم، ۱۹۸۰٫

ـ ـــــ ، منطق ارسطو، ترجمه میر شمس‏الدین ادیب سلطانى، تهران، نگاه، ۱۳۷۸٫

ـ افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمّدحسن لطفى و رضا کاویانى، تهران، خوارزمى، ۱۳۸۰، چ سوم، ج ۱٫

ـ ایجى، قاضى عضدالدین، المواقف، بیروت، عالم الکتب، بى‏تا.

ـ باقلانى، قاضى ابوبکر، الانصاف فیما یجب اعتقاده ولا یجوز الجهل به، تحقیق محمّدزاهد کوثرى، قاهرة، مکتبة الخانجى، ۱۴۱۳، چ سوم.

ـ بهمنیار، التحصیل، تصحیح مرتضى مطهّرى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۹٫

ـ تفتازانى، سعدالدین، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، بى‏جا، الدار، ۱۴۰۹، ج ۱٫

ـ ـــــ ، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، قم، شریف رضى، ۱۴۰۹، ج ۱٫

ـ جوادى آملى، عبداللّه، رحیق مختوم، قم، اسراء، ۱۳۷۵، ج ۱٫

ـ حسین‏زاده، محمّد، پژوهشى تطبیقى در معرفت‏شناسى معاصر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ۱۳۸۲، فصل نهم.

ـ ـــــ ، معرفت‏شناسى، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى قدس‏سره، ۱۳۸۵، چ دهم.

ـ ـــــ ، منابع معرفت، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى قدس‏سره، ۱۳۸۶٫

ـ حسینى اعرج، محمّدرضا، الارجوزة فى المنطق، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰٫

ـ حلّى، حسن‏بن یوسف، الاسرار الخفیة فى العلوم العقلیة، تحقیق مرکز الأبحاث والدراسات الاسلامیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، ۱۳۷۹٫

ـ ـــــ ، القواعد الجلیّة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۲٫

ـ ـــــ ، نهایة المرام فى علم الکلام، تحقیق فاضل عرفان، قم، مؤسسة الامام الصادق علیه‏السلام، ۱۴۱۹، ج ۲٫

ـ خونجى، محمّد، کشف‏الاسرار عن غوامض الافکار، حسن ابراهیمى، پایان‏نامه کارشناسى ارشد، تهران، دانشکده الهیات و معارف، ۱۳۷۲ـ۱۳۷۳٫

ـ دغیم، سمیع، موسوعة مصطلحات علم الکلام الاسلامى، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۸، ج ۱٫

ـ دوانى، جلال‏الدین، تعلیقه بر شرح شمسیة، در: قطب‏الدین محمّد رازى و دیگران، شروح الشمسیة، بیروت، شرکة شمس‏المشرق، بى‏تا.

ـ رازى، فخرالدین محمّد، البراهین، در: علم کلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲٫

ـ ـــــ ، الرسالة الکمالیة فى الحقائق الالهیة، تصحیح سید محمّدباقر سبزوارى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۵٫

ـ ـــــ ، المحصّل، در: نصیرالدین طوسى، نقد المحصّل، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۲٫

ـ ـــــ ، شرح الاشارات والتنبیهات، در: نصیرالدین طوسى و فخرالدین رازى، شرحى الاشارات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۴، الجزء الثانى.

ـ ـــــ ، لباب الاشارات، تحقیق احمد حجازى سقّا، قاهره، مکتبة الکلیات الأزهریة، ۱۹۸۶٫

ـ ـــــ ، معالم اصول‏الدین، بیروت، دارالفکر اللبنانى، ۱۹۹۲٫

ـ رازى، قطب‏الدین، تحریر القواعد المنطقیة، قم، بیدار، ۱۳۸۲٫

ـ ـــــ ، شرح الرسالة الشمسیة، قم، بیدار، ۱۳۸۲٫

ـ ـــــ ، شرح المطالع، قم، کتبى نجفى، بى‏تا.

ـ سبزوارى، ملّاهادى، شرح المنظومه، تصحیح حسن حسن‏زاده آملى، تهران، ناب، ۱۴۱۶، ج ۱٫

ـ ـــــ ، شرح المنظومة، قم، مصطفوى، بى‏تا.

ـ سهروردى، شهاب‏الدین، حکمة الاشراق، در: قطب‏الدین شیرازى، شرح حکمه‏الاشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، ۱۳۸۳٫

ـ ـــــ ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ۱۳۷۳، چ دوم، ج ۲٫

ـ ـــــ ، منطق تلویحات، تصحیح على‏اکبر فیض، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۴٫

ـ شهرزورى، شمس‏الدین محمّد، الشجرة الالهیّة فى علوم الحقائق الربّانیة، تصحیح نجفقلى حبیبى، تهران، مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۸۳٫

ـ ـــــ ، رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقائق الربانیة، تهران، مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۸۴، ج ۹٫

ـ شیرازى، قطب‏الدین محمّد، درّة التاج، تصحیح محمّد مشکوة، تهران، حکمت، ۱۳۶۹، چ سوم.

ـ طباطبائى، سید محمّدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم، مرکز بررسى‏هاى اسلامى، ۱۳۵۶٫

ـ طوسى، محمّدبن حسن، الاقتصاد الهادى الى الرشاد، تهران، مکتبة جامع چهل ستون، ۱۴۰۰٫

ـ ـــــ ، تلخیص الشافى، نجف، مکتبة العلمین: الطوسى و بحرالعلوم، ۱۳۸۳ق.

ـ طوسى، نصیرالدین، اساس الاقتباس، تصحیح مدرّس رضوى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۵، چ دوم.

ـ ـــــ ، الاشارات و التنبیهات، تهران، نشر کتاب، ۱۴۰۳، چ دوم، ج ۳٫

ـ ـــــ ، تعدیل المعیار فى نقد تنزیل الافکار، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰٫

ـ ـــــ ، روضة التسلیم، تصحیح و. ایوانف، تهران، جامى، ۱۳۶۳٫

ـ عارفى، عبّاس، بدیهى و نظرى (در دست انتشار)، فصل پنجم.

ـ علم‏الهدى، سید مرتضى، الذخیرة فى علم الکلام، تحقیق سیداحمد حسینى، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، ۱۴۱۱٫

ـ فارابى، ابونصر، المنطقیات، تصحیح محمّدتقى دانش‏پژوه، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، ۱۴۰۸، ج ۱٫

ـ ـــــ ، عیون المسائل، در: المجموع، مصر، مطبعة السعادة، ۱۳۲۵ق.

ـ فیّاضى، غلامرضا، درآمدى بر معرفت‏شناسى، نگارش مرتضى رضایى و دیگران، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ۱۳۸۶٫

ـ قاضى عبدالجبّار، المغنى، قاهرة، الشرکة العربیة للطباعة والنشر، ۱۳۸۰، الجزء السادس عشر.

ـ گیلانى، شیخ عبداللّه، الرسالة المحیطة بتشکیکات فى القواعد المنطقیة مع تحقیقاتها، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰٫

ـ ماوردى، على‏بن محمّد، اعلام النبوّة، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۶٫

ـ مصباح، محمّدتقى، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، ۱۳۶۴، ج ۱٫

ـ مطهّرى، مرتضى، تقریر شرح‏المنظومة، تهران، حکمت، ۱۳۸۵، ج ۱٫

ـ ـــــ ، شرح مبسوط منظومه، قم، صدرا، ۱۳۸۰، چ چهارم، ج ۹٫

ـ ـــــ ، مجموعه آثار (شرح مبسوط منظومه)، قم، صدرا، ۱۳۸۰، چ هشتم، ج ۹٫

ـ ملّاصدرا (صدرالدین محمّدبن ابراهیم شیرازى)، التنقیح فى المنطق، تصحیح غلامرضا یاسى‏پور، تهران، بنیاد حکمت صدرا، ۱۳۷۸٫

ـ ـــــ ، اللمعات المشرقیة فى الفنون المنطقیة، در: همو، منطق نوین، تصحیح محمّد مشکوه‏الدینى، تهران، آگاه، ۱۳۶۰٫

ـ ـــــ ، تعلیقات بر شفا، در: ابن‏سینا، الالهیّات من الشفاء، قم، بیدار، بى‏تا.

ـ ـــــ ، تعلیقة بر شرح حکمه‏الاشراق، در: قطب‏الدین محمّد شیرازى، حکمة الاشراق، قم، بیدار، بى‏تا.

ـ ـــــ ، رسالة التصور والتصدیق، در: رسالتان فى التصور والتصدیق، تحقیق مهدى شریعتى، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۶٫

ـ ـــــ ، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، قم، مصطفوى، بى‏تا، ج ۱٫

ـ میر سید شریف، شرح المواقف، قاهره، مطبعة السعادة، ۱۳۲۵ق، ج ۱و۲٫

ـ نراقى، ملّامهدى، شرح الالهیات من کتاب الشفا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۵٫

چکیده

این نوشتار به بحث درباره مفاهیم بدیهى و نظرى مى‏پردازد و این تقسیم را، که اساسى‏ترین و پرثمرترین تقسیم براى مفاهیم در معرفت‏شناسى است، با نگاهى معرفت‏شناختى بررسى مى‏کند. گرچه به لحاظ وجودشناختى در این تقسیم تردید شده است، اما نمى‏توان تحقق این دو قسم را انکار نمود. بدین‏روى، مؤلف پس از تعریف مفهوم «بدیهى» و «نظرى»، نگاهى گذرا به این‏گونه تردیدها افکنده، آنها را ارزیابى مى‏نماید. در ادامه، مفاهیم یا تصورات بدیهى را برمى‏شمرد و پس از بررسى رابطه بدیهى و نظرى با تفکر، حقیقت اندیشه و گستره آن را بررسى مى‏کند. در ادامه، بنیادى‏ترین مبحث معرفت‏شناسى در حوزه مفاهیم یا تصورات را، که مسئله «معیار بداهت» آنهاست، بررسى کرده، به شرح گسترده‏اى از مبناگروى ویژه متفکران مسلمان در حوزه مفاهیم و تصورات دست مى‏یازد.

کلیدواژه‏ها: بدیهى، علم حضورى، معقولات ثانى، اندیشه، مفاهیم حسّى، مفاهیم شهودى.

 

مقدّمه

با نگاهى گذرا به آثار اندیشمندان مسلمان، اعم از فیلسوفان، متکلّمان و منطق‏دانان، مى‏توان گفت: عموم آنها در حوزه مفاهیم یا تصورات، همچون گزاره‏ها و تصدیقات، مبناگرا هستند. از منظر آنها، مفاهیم به دو دسته بدیهى و نظرى تقسیم شده، مفاهیم نظرى از راه مفاهیم بدیهى معلوم مى‏گردند و بدین‏سان مى‏توان به بخش وسیعى از مفاهیم مجهول معرفت یافت.

اما فراروى ما پرسش‏هاى بسیارى در این‏باره قابل طرح هستند؛ از جمله: مفاهیم بدیهى و نظرى چیستند؟ شماره و گستره مفاهیم بدیهى تا کجاست؟ معیار بداهت آنها چیست؟ بحث را با پیشینه مبحث «بدیهى و نظرى» آغاز مى‏کنیم:

 

پیشینه بحث

بحث از «بدیهى» و «نظرى» و تقسیم تصور و تصدیق یا معرفت حصولى بدان‏ها در منطق و فلسفه اسلامى، سابقه‏اى بسیار کهن دارد و تا عصر فارابى (۲۵۹ـ۳۳۹ ق) قابل پى‏گیرى است. مى‏توان محتواى این دو اصطلاح را در نوشته‏هاى وى دریافت. او به صراحت، میان این دو دسته معرفت، یعنى بدیهى و نظرى، تمایز نهاده و تصریح کرده است که برخى از تصورات کسبى بوده، به استناد تصورات دیگرى که نیاز به تحصیل و اندیشه ندارند، حاصل مى‏شوند:

العلم ینقسم الى تصور مطلق … و الى تصور مع تصدیق … فمن التصور ما لایتمّ الاّ بتصوّر یتقدّمه… و لیس اذا احتاج تصوّر الى تصوّر یتقدّمه یلزم ذلک فى کلّ تصوّر، بل لابدّ من الانتهاء الى تصوّر یقف، و لایتصل بتصوّر یتقدّمه کالوجوب و الوجود و الامکان.۶۰

بدین‏سان، به تعریف معرفت‏شناختى «مفاهیم بدیهى» پرداخته و آنها را موقف مفاهیم نظرى دانسته است. بنابر این گفته، مفاهیم نظرى بر مفاهیم دیگرى مبتنى‏اند، اما مفاهیم بدیهى بر هیچ مفهومى مبتنى نیستند و از راه دیگر مفاهیم حاصل نمى‏شوند. آنها، برخلاف مفاهیم نظرى، به مستند یا مفاهیم پایه نیاز ندارند. بدین‏روى، فارابى پس از پى‏ریزى مبناگروى در قلمرو مفاهیم یا تصورات، در ادامه مى‏افزاید: هرگونه شرح و تبیین براى این‏گونه مفاهیم، تنبیه ذهنى است و نه تعریف حقیقى. سپس همین مطالب را درباره تصدیقات جداگانه یادآور مى‏شود.۶۱

البته بدیهى و نظرى پیشینه‏اى کهن‏تر دارند و تا عصر ارسطو (۳۸۴ـ۳۲۲ ق.م) و بلکه تا زمان افلاطون و سقراط نیز قابل پى‏گیرى‏اند. از جمله، ارسطو در کتاب البرهان، هرگونه تعلیم و تعلّم ذهنى را بر معرفت سابق مبتنى مى‏داند.۶۲ چنین نگرشى به معناى پذیرش بدیهیاتى است که مبناى گزاره‏هاى نظرى‏اند. چنین تمایزى در معرفت‏هاى بشرى، یعنى نیاز برخى از آنها به فکر و اندیشه و بى‏نیازى برخى دیگر ـ و نه اصطلاح «بدیهى و نظرى» ـ را مى‏توان در کلمات سقراط (۳۹۹ـ۴۶۹) به زبان افلاطون و دست‏کم در نوشته‏هاى افلاطون (۴۲۷ـ۳۴۷ ق) یافت.۶۳

حتى اگر بپذیریم که ارسطو و پیش از وى، افلاطون و سقراط نیز به چنین معنا و تمایزى توجه داشته‏اند ـ که به راستى چنین است ـ هیچ تردیدى نیست که واژه‏هاى «بدیهى» و «نظرى» یا واژه‏هاى همگن با آنها تا مدت زمانى طولانى پس از عصر آن حکما مصطلح نشده بودند، بلکه به نظر مى‏رسد صرفا در چند قرن اخیر است که این واژه‏ها چنین کاربردى یافته و مصطلح شده‏اند. بدون تردید، در عصر علّامه حلّى (۶۴۷ـ۷۲۶ ق)،۶۴ محقق طوسى (۵۹۷ـ۶۷۲ ق)۶۵ و بلکه پیش از آنها فخرالدین رازى (۵۴۴ـ۶۰۶ ق) چنین اصطلاحاتى رایج بوده‏اند. نگاهى گذرا به کتاب‏ها و رساله‏هاى حکما و منطق‏دانان مسلمان در این عصر، ادعاى مزبور را اثبات مى‏کند. از جمله، فخرالدین رازى در تعریف ابن‏سینا از «لذت» و «الم» بر وى اشکال مى‏گیرد که این واژگان و مفاهیمِ آنها بدیهى بوده، به تعریف نیازى ندارند:

والتحقیق … انّ ماهیة اللذة و الألم متصوّرة تصوّرا اوّلیا بدیهیا، بل تصورهما من أجلى التصورات و أظهرها…۶۶

نیز درباره مفهوم «وجود» و «عدم» اظهار مى‏دارد که آنها بدیهى‏اند.۶۷ این‏گونه اظهارات نشان‏دهنده این حقیقت هستند که اصطلاح «بدیهى» و «نظرى» و کاربرد آنها در عصر وى شایع بوده‏اند و وى بدون آنکه توضیحى بدهد، این واژگان را به کار مى‏گیرد. افزون بر آن، او بر اساس این دو اصطلاح، این بحث را مطرح کرده که آیا همه مفاهیم و تصدیقات بدیهى‏اند؟ و یا همه آنها نظرى بوده، به کسب و نظر نیاز دارند؟ یا اینکه برخى از آنها بدیهى‏اند و برخى دیگر نظرى؟ او به صراحت، این نظریه را مى‏پذیرد که همه تصورات بدیهى‏اند؛ اما درباره تصدیقات، همان نظریه متداول را اختیار کرده است و همچون عموم متفکران مسلمان، قایل مى‏شود که برخى از تصدیقات بدیهى‏اند و برخى دیگر از آنها نظرى.۶۸ آیا چنین امرى به صراحت و روشنى گویاى این حقیقت نیست که این واژگان در عصر وى مصطلح و رایج بوده‏اند؟

مى‏توان این کاربرد را حتى در آثار شیخ اشراق نیز، که معاصر اوست، پى‏گیرى کرد. شیخ اشراق (۵۴۹ـ۵۸۷ ق) در آثار خود، این اصطلاح را به روشنى به کار برده است. البته او به جاى «بدیهى» از واژه «فطرى» استفاده کرده است.۶۹ قطب‏الدین شیرازى واژه «فطرى» را در عبارت وى، به بدیهى تفسیر کرده، چنین مى‏نگارد:

و بعضها فطریة أى بدیهیة لا تفتقر الى اکتساب من حیث هى… فالفطرى من التصورات ما لایکون حصوله فى العقل موقوفا على طلب و کسب.۷۰

در هر صورت، اکنون با این پرسش مواجهیم که از عصر فخرالدین رازى و شیخ اشراق، یعنى اواخر قرن ششم تا زمان ابن‏سینا، این اصطلاح چه وضعیتى داشته است؟ آیا در آثار حکما، منطق‏دانان و متکلّمان این دوره نیز مصطلح بوده است؟ آنچه به یقین مى‏توان اظهار نمود این است که بهمنیار به جاى «بدیهى» و «نظرى»، واژه‏هاى «مکتسب» و «غیر مکتسب» را به کار گرفته، چنین مى‏نگارد:

کل علم مکتسب بفکر او حاصل بغیر اکتساب فکرى قسمان: أحدهما التصور والآخر التصدیق. والمتکسب بالفکرة من باب التصدیق یحصل بالقیاس، و من باب التصور بالحدّ و الرسم.۷۱

اما این عبارت برگرفته از عبارت ابن‏سینا (۳۷۰ـ۴۲۸ ق) در برهان شفاست.۷۲ واژه‏هاى ذکر شده در هر دو نوشتار، هرچند مفید محتواى بدیهى و نظرى‏اند و معناى آنها را به ذهن متبادر مى‏سازند، ولى بر اینکه آن واژه‏ها مصطلح باشند دلالتى ندارند.

شاید بتوان از برخى عبارت‏هاى ابن‏سینا استظهار کرد که او براى اولین بار در نوشتارهاى خود، واژه «اوّلى» را در باره معرفت‏ها یا تصورات و تصدیقاتِ بى‏نیاز از تفکر و نظر به کار برده؛ از جمله در عبارت ذیل، که از روشن‏ترین تعبیرات اوست:

إنّ الموجود و الشى‏ء والضرورى معانیها ترتسم فى النفس ارتساما اوّلیا، لیس ذلک الأرتسام ممّا یحتاج الى أن یجلب باشیاء أعرف منها. فانّه کما أنّ فى باب التصدیق مبادئ اولیة یقع التصدیق بها لذاتها و یکون التصدیق بغیرها بسببها… کذلک فى التصورات اشیاء هى مبادى‏ء للتصور و هى متصورة لذواتها و اذا أرید أن یدلّ علیها لم یکن ذلک بالحقیقة تعریفا لمجهول، بل تنبیها و اخطارا بالبال… .۷۳

بدین‏سان، در عبارت مزبور، از چنین معنایى، یعنى تصدیق و تصور بدیهى، به تصدیق و تصورى که ارتسام اوّلى در ذهن دارد، تعبیر مى‏کند. بدین روى، «تصور بدیهى»، تصور اوّلى یا گونه‏اى از تصور است که مرتسم به ارتسام اوّلى است؛ چنان‏که تصدیق بدیهى نیز چنین است. در ادامه، ویژگى‏هاى این تصورها یا تصدیق‏ها را شرح داده، توضیح مى‏دهد که تصدیق یا تصور مجهول از راه آنها معلوم مى‏گردد؛ اما آنها خود بالذات بوده، بر تصور یا تصدیق دیگرى مبتنى نیستند.

افزون بر آن، در عبارتى دیگر، از چنین محتوایى به «بیّن اوّلى» تعبیر مى‏کند و نسبت به گزاره‏هاى بدیهى، واژه «بیّن اوّلى» یا واژه «بیّن بنفسه» به کار مى‏برد:

و هذا لیس بیّنا اوّلیا… من البیّن بنفسه أنّ للحادثات مبدء ما یجب ان یکون بیّنا بنفسه.۷۴

مى‏توان به جاى «بیّن اوّلى» یا «بیّن بنفسه»، از واژه «اوّلىّ التصور» یا «اوّلى التصدیق» استفاده کرد؛ چنان‏که صدرالمتألّهین در تعلیقه خود بر شفاء این اصطلاحات را به کار برده است.۷۵ البته ابن‏سینا در بعضى از عبارت‏ها، واژه «بدیهى» را تنها براى اوّلیات به کار برده، بلکه بداهت را به اوّلیات اختصاص داده است. وى پس از تعریف «تصدیق» چنین مى‏نگارد:

هذا على ضربین: أحدهما یدرک بالفکر و لابدّ من طلبه على طریق العقل و تحصیله به… و الضرب الآخر أن یفهم ذلک و یصدق به لا من طریق الفکر او طلب العقل، بل امّا ببدیهیة… او بالحسّ… او یکون قد قبلناه من الأجلاّء او العلماء… .۷۶

در عبارت مذکور، «بدیهى» به معناى «اوّلى» به کار رفته است؛ چنان‏که قطب‏الدین رازى تصریح مى‏کند:۷۷ «بدیهى» واژه‏اى است که به نحو مشترک لفظى در دو معنا به کار مى‏رود: ۱٫ بدیهیات اولیه؛ ۲٫ گزاره‏هاى یقینى، اعم از بدیهیات اوّلى، حدسیات و حسّیات و مانند آنها.

اما ابن‏سینا در گفتارى دیگر، از این فراتر مى‏رود و گویا این اصطلاح را مفروغ عنه و مسلّم مى‏گیرد و بر همه معرفت‏هاى بى‏نیاز از کسب، «معرفت فطرى و بدیهى» اطلاق مى‏کند:

لماکان استکمال الانسان… هو فى أن یعلم الحق لأجل نفسه و الخیر لأجل العمل به و اقتباسه، و کانت الفطرة الأولى و البدیهة من الأنسان و حدّهما قلیلى المعونة على ذلک، و کان جلُّ ما یحصل له من ذلک إنّما یحصل بالاکتساب، و کان هذا الاکتساب هو اکتساب المجهول، و کان مُکْسِبُ المجهول هو المعلوم، وجب ان یکون الأنسان یبتدى‏ء اولاً، فیعلم أنّه کیف یکون له اکتساب المجهول من المعلوم و کیف یکون حال المعلومات و انتظامها فى انفسها… .۷۸

آیا براى مصطلح بودن واژه‏اى در دانش یا دانش‏هایى، همین مقدار کافى است؟ آیا صرفا مى‏توان با چند عبارتى که ذکر شدند، استنباط کرد که این واژه در آن عصر و براى ابن‏سینا رایج و متداول بوده است؟ شاید چنین برداشتى قابل تأمّل و درخور تردید باشد، به ویژه با توجه به اینکه تعبیرهاى گوناگونى از محتواى بدیهى و نظرى ارائه شده است. از اینکه واژه‏هاى گوناگونى درباره این محتوا به کار رفته و تعبیرهاى متعددى از آنها ارائه شده است، مى‏توان استظهار نمود که آن کثرت و گوناگونى حاکى از این است که اصطلاح «بدیهى» و «نظرى» آنچنان‏که شایسته است، در عصر ابن‏سینا در میان حکما و منطق‏دانان رواج نیافته و متداول نشده؛ چنان‏که در عصر شیخ اشراق و فخرالدین رازى در اواخر قرن ششم هجرى شایع بوده است. اما باید توجه داشت که بسیارى از این تعبیرها ـ چنان‏که در ادامه بحث ذکر مى‏شود ـ مربوط به چند قرن اخیر است. آیا تعدّد تعبیرها از این حقیقت به معناى آن نیست که از اواخر قرن ششم به بعد نیز این واژگان مصطلح نبوده‏اند؟ آیا شواهد متقنى مى‏توان یافت که بر این تمایز صحّه بگذارند و تعدّد تعبیرها را در اعصار اخیر کاشف این ندانند که این واژگان در این دوره مصطلح نبوده‏اند؟

در هر صورت، برخى از مهم‏ترین آن تعبیرها که به جاى اصطلاح «بدیهى و نظرى» به کار رفته، عبارتند از:

۱٫ «ضرورى» و «مکتسب»؛۷۹

۲٫ فطرى و غیر فطرى؛ این دو تعبیر نزد اشراقیان رایجند و به نظر مى‏رسد اولین بار شیخ اشراق آنها را به جاى «بدیهى» و «نظرى» به کار گرفته، ولى مراد همان بدیهى و نظرى است.۸۰

۳٫ «ضرورى» و «کسبى»؛۸۱

۴٫ «بدیهى» و «کسبى»؛۸۲

۵٫ «فطرى» و «فکرى»؛۸۳

۶٫ «ضرورى» و «نظرى»؛۸۴

۷٫ «اوّلى» و «مکتسب».۸۵

واژه‏هاى به کار رفته به جاى «بدیهى» و «نظرى»، به واژگان ذکر شده محدود نیستند، بلکه مى‏توان واژه‏هاى دیگرى را نیز یافت. به نظر مى‏رسد تعدّد اصطلاحات یا کاربردها مبیّن این حقیقت است که هیچ‏یک از آنها مصطلح نشده، یا اگر برخى از آنها مصطلح گردیده کاربردشان رایج و شایع نشده است. از این‏رو، هر کس بر اساس سلیقه یا تشخیص خود، واژه‏اى را برگزیده و آن را براى تعبیر از آن مفادِ روشن و آشکار به کار برده است.

با این‏همه، شاید بتوان استظهار نمود که اصطلاح «بدیهى» و «نظرى» یا «ضرورى» و «نظرى» در میان متکلّمان مسلمان به لحاظ تاریخى، کمى زودتر از حکما و منطق‏دانان مسلمان رایج شده است. ابن فورک (متوفاى ۴۰۶ ق) کاربرد اصطلاح «بدیهة العقل» را به اشعرى (۲۶۰ـ۳۲۴ ق) نسبت داده، مدعى است: وى آن را به مبادى علوم، که عبارتند از ضروریات بى‏نیاز از فکر و نظر، تفسیر کرده است.۸۶ علاوه بر او، متکلّمان بسیارى را مى‏توان یافت که بدان معنا توجه کرده، آن را در نوشتارهاى خود به کار برده‏اند. متکلّمانى همچون باقلانى (متوفاى ۴۰۳ ق)۸۷ و عبدالجبّار (متوفاى ۴۱۵ ق)،۸۸ که معاصر ابن‏سینا (۳۷۰ـ۴۲۸ ق) بوده و به لحاظ زمانى مختصر تقدّمى بر وى داشته‏اند، از این محتوا استفاده کرده و به رغم تفسیر و طبقه‏بندى ویژه، واژه «ضرورى» و «نظرى» را به گونه‏اى به کار برده‏اند که مى‏توان گفت: این اصطلاح براى آنها و دیگر متکلّمان معاصرشان متداول بوده است. باقلانى پس از تقسیم «علم» به «علم خدا» و «علم خلق»، علم خلق را چنین دسته‏بندى کرده است:

و هو یعنى علم الخلق ینقسم قسمین: فقسم منه علم اضطرار و الآخر علم نظر و استدلال. فالضرورى ما لزم أنفس الخلق لزوما لا یمکنهم دفعه و الشک فى معلومه؛ نحو العلم بما ادرکته الحواس الخمس و ما ابتدئ فى النفس من الضرورات. و النظرى منهما ما احتیج فى حصوله الى الفکر و الرویّة، و کان طریقه النظر و الحجة… .۸۹

وى با این تعریف، به اصطلاح رایج نزدیک شده و مثال‏هایى که براى ضرورى ذکر کرده از این نظر شایسته توجهند.

افزون بر آنها، تعبیر سید مرتضى (۳۵۵ـ ۴۳۶ق)۹۰ درخور دقت و تأمّل است. ابوالحسن ماوردى (متوفاى ۴۵۰ق)،۹۱ ابوجعفر طوسى (۳۸۵ـ۴۶۰ق)،۹۲ و ابن‏حزم (متوفاى ۴۵۸ق)،۹۳ نیز واژه «ضرورى» و «کسبى» را به کار برده و از آنها چنین معنایى اراده کرده‏اند.

بدین‏سان، نگاهى گذرا به آثار متکلّمان پیش از ابن‏سینا و پس از او کاشف این است که چنین اصطلاحى در این عصر، نزد آنان شایع و رایج بوده است. اکنون این پرسش به ذهن خطور مى‏کند که آیا این اصطلاح از کلام به فلسفه راه یافته است یا به عکس از فلسفه به کلام، یا هیچ کدام؟ پاسخ این پرسش هر چه باشد، نباید در این امر تردید نمود که محتواى این اصطلاح در زمانى بسیار دیرین در آثار ارسطو و افلاطون مورد توجه قرار گرفته است.

حاصل آنکه واژه‏هاى «بدیهى» و «نظرى» و دیگر واژه‏هاى همگن یا معادل آنها در علومى همچون منطق، فلسفه و کلام قدمتى دیرین داشته، دست کم، در قرون اخیر کاربردى رایج و شناخته شده دارند، بلکه مى‏توان کاربرد این محتوا یا معنا را تا گذشته‏اى بسیار دورتر پى‏گیرى کرد. در عصر حاضر، در علوم عقلى، به ویژه در معرفت‏شناسى، این دو واژه کاربرد داشته، مصطلح‏اند. در این نوشتار، از میان تعبیرهاى گوناگون، که مهم‏ترین آنها ذکر شد، «بدیهى» و «نظرى» را برگزیده، تنها آنها را به کار مى‏بریم و در معرفت‏شناسى و دیگر دانش‏هاى عقلى، واژه «بدیهى» را براى مفاهیم یا تصورات و قضایا یا تصدیقاتِ بى‏نیاز از فکر، و «نظرى» را براى مفاهیم یا تصورات و قضایا یا تصدیقاتِ نیازمند فکر و نظر قرارداد مى‏کنیم؛ چنان‏که در معرفت‏شناسى معاصر این دو تعبیر رایجند.

تعریف «بدیهى» و «نظرى»

45,000 ریال – خرید
 

تمام مقالات و پایان نامه و پروژه ها به صورت فایل دنلودی می باشند و شما به محض پرداخت آنلاین مبلغ همان لحظه قادر به دریافت فایل خواهید بود. این عملیات کاملاً خودکار بوده و توسط سیستم انجام می پذیرد.

 جهت پرداخت مبلغ شما به درگاه پرداخت یکی از بانک ها منتقل خواهید شد، برای پرداخت آنلاین از درگاه بانک این بانک ها، حتماً نیاز نیست که شما شماره کارت همان بانک را داشته باشید و بلکه شما میتوانید از طریق همه کارت های عضو شبکه بانکی، مبلغ  را پرداخت نمایید. 

 

 

مطالب پیشنهادی: برای ثبت نظر خود کلیک کنید ...

براي قرار دادن بنر خود در اين مکان کليک کنيد
به راهنمایی نیاز دارید؟ کلیک کنید


جستجو پیشرفته مقالات و پروژه

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

دسته ها

آخرین بروز رسانی

    سه شنبه, ۵ بهمن , ۱۳۹۵

اولین پایگاه اینترنتی اشتراک و فروش فایلهای دیجیتال ایران
wpdesign Group طراحی و پشتیبانی سایت توسط دیجیتال ایران digitaliran.ir صورت گرفته است
تمامی حقوق برایdjkalaa.irمحفوظ می باشد.