مقاله براهین توحید ذاتی در روایات


دنلود مقاله و پروژه و پایان نامه دانشجوئی

مقاله براهین توحید ذاتی در روایات مربوطه  به صورت فایل ورد  word و قابل ویرایش می باشد و دارای ۳۱  صفحه است . بلافاصله بعد از پرداخت و خرید لینک دانلود مقاله براهین توحید ذاتی در روایات نمایش داده می شود، علاوه بر آن لینک مقاله مربوطه به ایمیل شما نیز ارسال می گردد

فهرست مطالب

چکیده   ۱
مقدّمه   ۲
مفاهیم   ۴
۱٫ توحید   ۴
۲٫ خدا   ۴
۳٫ برهان   ۵
الف) توحید ذاتی احدی   ۵
برهان نفی ترکیب   ۶
ب) توحید ذاتی واحدی   ۷
۱٫ برهان نامحدودیت الهی   ۷
تقریر برهان:   ۸
۲٫ برهان معدودیت   ۸
۳٫ برهان فرجه   ۱۰
۴٫ برهان تدافع قدرت‌های مطلق   ۱۳
تقریر برهان:   ۱۵
۵٫ برهان اتقان صنع   ۱۶
تقریر برهان   ۱۷
بیان ملازمه   ۱۷
۶٫ برهان عدم آثار   ۱۸
تقریر برهان   ۱۸
بیان ملازمه   ۱۹
۷٫ برهان فطرت   ۱۹
۸٫ برهان عدم دلیل   ۲۲
نتیجه‌گیری   ۲۳
پی‌نوشت‌ها:   ۲۴
منابع   ۲۶

منابع

 

ابن‌بابویه، محمدبن‌على، التوحید، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۹۸ق.

جوادی آملی، عبدالله ، فلسفه الهی از منظر امام رضا(ع)، ترجمة زینب کربلایی، چ سوم، قم، اسراء، ۱۳۸۶٫

حیدری، سید کمال، دروس فی التوحید، ترجمه علی محمود العبادی، قم، دار فراقد، ۱۴۳۲ق.

سلیمانى آشتیانى، مهدی و محمدحسین درایتى، مجموعه رسائل در شرح احادیثى از کافى، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۷٫

شریف الرضى، محمدبن‌حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، هجرت، ۱۴۱۴ ق.

شریف شیرازى، محمدهادى‌بن معین‌الدین (آصف شیرازى)، الکشف الوافی فی شرح أصول الکافی، قم، دار الحدیث، ۱۴۳۰ق.

صافی گلپایگانی، لطف‌الله، الهیات در نهج البلاغه، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵٫

صدرالدین شیرازى، محمدبن ابراهیم (صدر المتألهین)، شرح أصول الکافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، ۱۳۸۳٫

طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.

فیض کاشانى، محمدمحسن‌بن شاه‌مرتضى، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین على(ع)، ۱۴۰۶ ق.

کلینى، محمدبن یعقوب، أصول الکافی، ترجمة سیدجواد مصطفوى، تهران، کتاب فروشى علمیه اسلامیه، ۱۳۶۹٫

ـــــ ، أصول الکافی، ترجمة محمدباقر کمره‏اى، چ سوم، قم، اسوه، ۱۳۷۵٫

ـــــ ‌، الکافی، چ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ ق.

مازندرانى، محمد صالح‌بن احمد، شرح الکافی-الأصول و الروضة، تهران، المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۲ ق.

مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، چ چهارم، تهران، طرح نو، ۱۳۸۳٫

مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، چ دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.

ـــــ ، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، چ دوم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ ق.

مصباح، محمدتقی، خداشناسی، به تحقیق و بازنگاری امیررضا اشرفی، قم، موسسه امام خمینی(ره)، ۱۳۸۹٫

مفید، محمدبن محمد، الأمالی، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

میرداماد، محمدباقر بن محمد، التعلیقة على أصول الکافی، قم، الخیام، ۱۴۰۳ق.

چکیده

 

خرد و خردورزی از ویژگی‌ها و امتیازات مهم بشری شمرده می‌شود و همواره راهنمای بشر به سوی سعادت بوده است و می‌توان آن را زبان مشترک همة انسان‌ها برشمرد. لذا اولیای دین در تبلیغ پیام الهی از این نعمت الهی فراوان استفاده کرده‌اند. در این مقاله برآنیم تا گوشه‌ای از این راهبرد را به نظاره بنشینیم و براهین توحید ذاتی در روایات را بررسی کنیم؛ بنابراین می‌کوشیم با روش کتابخانه‌ای و شیوة توصیفی‌ ـ تحلیلی براهین مورد استفاده در روایات را استخراج کنیم. براهین پرشماری در آثار معصومین مورد استناد واقع شده است که می‌توان برهان نفی ترکیب، برهان نفی محدودیت، برهان فرجه، برهان عدم آثار و برهان عدم دلیل را از جملة آنها برشمرد.

 

کلیدواژگان: برهان، توحید، فرجه، فطرت، توحید ذاتی، تدافع قدرت‌های مطلق، تمانع، روایات، کلام نقلی.

 

مقدّمه

 

تفکر عقلانی و استدلالی، تاریخی به درازای تاریخ بشر دارد و اساساً در بسیاری از سنت‌های دینی و فلسفی عقلانیت و تعقل و تفکر یکی از ویژگی‌های انسان شمرده شده است و بدین طریق او را از دیگر موجودات برتر و شریف‌تر شمرده‌اند. یکی از مباحث درخور توجه و درعین‌حال جنجالی در طول تاریخ تفکر انسانی، بررسی رابطة عقل و دین بوده است. تفکر بشر شاهد فرازونشیب‌های بسیاری دربارة رابطة عقل و دین بوده است. عقل کمک‌های شایانی به دین رسانده و دین زوایا و افق‌های بسیاری فراروی عقل گشوده است. گرچه در این میان افرادی همواره کوشیده‌اند به سود یکی و علیه دیگری اقداماتی انجام دهند، همواره برایند ارتباط این دو به سود هر دو بوده است. این تعاضد هنگامی به اوج خود می‌رسد و خواهد رسید که حدود هر یک را محترم شماریم و از آن تجاوز نکنیم؛ پس مباد که عقل مشوب به اوهام و ظنون، و دین دستخوش تحریفات و تفاسیر نابجا شود.

 

یکی از مباحثی که می‌تواند بر زوایای پنهان این موضوع پرتو افکند و ابهامات بسیاری را حل کند، بررسی استفادة عملی از عقل و تعقل در بیان اولیای دین است. اگر روشن شود که خود اولیای دین در مناظرات و خطابه‌های خویش فراوان از عقل و استدلال‌های عقلی بهره جسته‌اند، از بسیاری از تفریط‌هایی که در حق عقل رخ می‌دهد، در امان خواهیم بود. همچنین با توجه به مباحث کلامی مطرح در آثار معصومین، از لغزش‌های احتمالی در مباحث اعتقادی در امان می‌مانیم و مهم‌تر از آن، افق‌های ناگشودة بسیاری در برابر ما گشوده خواهد شد و نیز شاید در تحول علم کلام و یا دست‌کم در روش‌ها و استدلال‌های کلامی کمک فراوانی به ما شود. گذشته از همة اینها بی‌انصافی است که به سخنان گهربار و درردار ائمة هدی کم توجهی شود و به اندازه‌ای که برای فهم کلمات عرفا و فیلسوفانِ در معرض خطا وقت و عمر صرف می‌کنیم، به این آثار اهمیت ندهیم. ناگفته نماند غرض ما اخباریگری نیست؛ بلکه مقصود آن است که آثار معصومین(ع) موضوع تفکر عقلانی قرار گیرد. ما در این مقاله می‌کوشیم به گوشه‌ای از مباحث عقلی معصومین(ع) در موضوع توحید بپردازیم.

 

در آثاری که از معصومین(ع) به ما رسیده است دربارة خداشناسی سه گونه برخورد و نحوة عمل را مشاهده می‌کنیم:

تبیین صفات الهی: در این بخش، روایات نه درصدد اثبات صفات الهی، بلکه تنها به دنبال اصلاح فهم و تصور مخاطبان دربارة خدا هستند. به‌عبارت‌دیگر برخی از مخاطبان ائمه به چنین صفاتی اعتقاد داشته‌اند؛ لذا ائمه دلیلی برای اثبات این صفات برای خدا نمی‌دیدند. مشکل البته در نحوة تصور ایشان بوده است. نوع مخاطبان تصوراتی تشبیهی از صفات خدا داشتند و ائمه(ع) درصدد اصلاح بینش آنها بودند؛

 

اثبات صفات الهی: در این بعد، روایات نوعاً ویژة اهل شک یا ملحدان و مشرکان و زنادقه است؛ لذا در آنها به اثبات و ایراد دلیل و برهان و یا جدال احسن پرداخته شده است؛

 

الهام‌بخشی: بسیاری از روایات اهل‌بیت به‌ویژه ادعیه و نیز خطبه‌های توحیدی ائمه، دارای مضامین بسیار عالی‌اند که به نظر می‌رسد این مضامین از سطح فهم مخاطب آن زمان بالاتر بوده‌اند. در چنین روایاتی مفاهیم عالیه و معارف دقیق الهی مطرح شده است که به نظر می‌رسد ائمه(ع) در این سطح به بیان معارفی می‌پردازند که نیاز به رمزگشایی دارد و از این جهت، چنین روایاتی می‌توانند الهام‌بخش متفکران متعمق، متدقق و متأله باشند.

 

ما در این مقال و مجال بخش دوم را بررسی می‌کنیم و کارهایی هم که تا کنون انجام شده، در همین راستا بوده‌اند و البته بخش‌های دیگر دست‌نخورده و بکر باقی مانده‌اند. بحث حاضر در آثار گوناگونی کانون توجه علما بوده است و براهین توحید را به گونة مفصل در کتبی که در شرح روایات نگاشته شده‌اند، مانند شرح صدر المتألهین بر کافی و همچنین شرح مرحوم فیض کاشانی بر آن و کتاب شریف مرآة العقول می‌توان یافت. ما نیز از همین کتب در موارد بسیاری استفاده کرده‌ایم. البته به جهت نوع این آثار که روایی است، این براهین یک‌جا و به گونة موضوعی مرتب نشده‌اند. همچنین معاصران نیز کارهای فراوانی در این زمینه انجام داده‌اند که از میان آنها می‌توان به اثر استاد آیةالله جوادی آملی به نام فلسفة الهی از منظر امام رضا، کتاب آیةالله صافی گلپایگانی به نام الهیات در نهج‌البلاغه، اثر استاد ربانی گلپایگانی به نام الهیات فی مدرسة اهل البیت و اثر دکتر قدردان قراملکی با عنوان خدا در حکمت و شریعت اشاره کرد. گرچه هر یک از این آثار دارای مطالبی ارزشمند و سودمندند و ما نیز از آنها بهرة فراوان برده‌ایم، هیچ‌یک به همة براهین توحید، دست‌کم به همة آنچه ما از روایات یافتیم نپرداخته‌اند و یا به گونة گذرا از کنار برخی براهین گذشته و آنها را به طور کامل و روشن، و با بیان مقدمات تفصیلی بیان نفرموده‌اند. لذا ما جای خالی چنین پژوهشی را احساس کردیم و در این جهت گامی هرچند کوتاه و لرزان برمی‌داریم.

 

مفاهیم

۱٫ توحید

 

منظور از توحید همان اصل بنیادین اسلام است که رکن دعوت همة انبیا بوده است. اصل توحید دارای فروع و شاخه‌های بسیاری است که از جملة آنها توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی، توحید عبادی، توحید عملی، توحید در ربوبیت، توحید در الوهیت، توحید در محبت، توحید در توکل، توحید در استعانت و… است. همان‌گونه که روشن است، بررسی همة این شاخه‌ها از حوصلة یک مقاله خارج است؛ بنابراین ما در این پژوهش تنها به توحید ذاتی در روایات می‌پردازیم و به دیگر شاخه‌های توحید نخواهیم پرداخت. بنابراین مسئلة اصلی ما در این مقاله این است که آیا در روایات، برهان یا براهینی برای توحید ذاتی هست؟ و اگر هست چه تقریرهایی می‌توان از آن ارائه داد؟

 

2. خدا

به نظر می‌رسد پیش از پرداختن به اثبات توحید و حتی اثبات وجود خدا، باید معنای خدا بررسی شود؛ یعنی یا به‌گونة مطلق در روایات، یا به‌گونة خاص در هر برهانی جداگانه بحث شود که از خدا چه معنایی اراده شده است؟ به‌عبارت‌دیگر وجه تمایز خدا با دیگر موجودات چیست و یا چه صفتی است که خدا بودن خدا با آن شناخته می‌شود و خود آن صفت دیگر نیاز به اثبات ندارد و با اثبات وجود خدا در حقیقت آن صفت نیز برای خدا اثبات می‌شود؟ به نظر می‌رسد چنان‌که در فلسفه این صفت عبارت است از وجوب بالذات، در روایات نیز صفاتی به همین مضمون به منزلة معنا و تعریف خدا، مطرح شده‌اند؛ صفاتی مانند غنی بالذات یا ازلیت و قدم ذاتی. به‌عبارت‌دیگر هنگامی‌که توحید خدا اثبات می‌شود، این صفات برای خدا به منزلة تعریف، پیش‌فرض گرفته می‌شوند. این همان نکته‌ای است که در برخی کتاب‌های فلسفة دین۱ به آن اشاره شده است که بحث صفات خدا مقدم بر اثبات وجود اوست؛ زیرا ما منطقاً پیش از اثبات یک شیء، باید تصوری از آن داشته باشیم تا سپس بتوانیم آن را اثبات یا رد کنیم. اگر این سخن را به‌گونة مطلق نیز نپذیریم، دست‌کم باید آن‌را دربارة برخی صفات بنیادین که تصور اولیة ما را از خدا می‌سازند، قبول کنیم.

۳٫ برهان

 

نکتة دیگری که پیش از آغاز بحث باید بدان اشاره کنیم، این است که مراد ما از برهان در این مقاله برهان منطقی نیست و دلیل خطابی و جدلی را نیز در برمی‌گیرد.

 

الف) توحید ذاتی احدی

 

منظور از توحید احدی این است که خدای تبارک و تعالی بسیط محض است و از هر گونه ترکیب و داشتن جزء مبرا و منزه است. گرچه شاید در برخی عبارات معصومان، واژة «أحد» و «واحد» به یک معنا به کار رفته باشند، در موارد بسیاری نیز این دو با هم تفاوت دارند. ما برای نمونه یک روایت را که مرحوم صدوق در کتاب شریف التوحید مطرح ساخته‌اند، می‌آوریم:

 

شریح‌بن‌هانی نقل می‌کند روز جمل یک اعرابی برخاست و از امیرمؤمنان(ع) پرسید که آیا شما می‌گویید خدا واحد است؟…. امیرمؤمنان فرمود: ای اعرابی! گفتن اینکه خدا یکی است بر چهار قسم است: دو قسم از آن بر خدای عزوجل جایز نیست و دو وجه دیگر بر او ثابت است؛ اما آن دو وجه که بر او جایز نیست یکی آنکه از واحد، واحد باب اعداد را قصد کند. پس این معنا بر او جایز نیست؛ چون آن‌که دومی ندارد، در باب اعداد داخل نشود. آیا نمی‌دانی که کافر شد کسی را که گفت خدا سومی از سه تاست؟ دومی آنکه کسی بگوید او یکی از مردم است و از واحد، یک نوع از جنس را اراده کند. پس این معنا نیز بر خدا جایز نیست؛ چون تشبیه است و پروردگار ما از آن برتر و متعالی است. اما دو وجهی که بر او ثابت است: یکی سخن کسی است که می‌گوید او یگانه است و شبیهی در بین اشیا ندارد که پروردگار ما چنین است و دوم سخن کسی است که می‌گوید خدا أحدی المعنی است و مقصودش آن است که خدا نه در وجود و نه در عقل و نه در وهم منقسم نمی‌شود و پروردگار ما چنین است۲

 

چنان‌که از متن حدیث روشن است، امیرالمؤمنین(ع) احد را به معنای عدم انقسام به اجزای عقلی و وهمی معنا فرموده‌اند.

برهان نفی ترکیب

 

اکنون که معنای احد و توحید احدی روشن شد، به اصل برهان می‌پردازیم. مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی و در بخش التوحید با اسناد خود روایت شریفی از امام جواد(ع) نقل می‌کند که بر اساس آن مردی از امام دربارة اسما و صفات الهی می‌پرسد و امام وجوهی را در پاسخ ذکر می‌فرمایند و در بخشی از آن می‌گویند:

 

و کسى که به‌وسیلة ذکر یاد شود همان خداى قدیم است که همیشه‏ بوده و اسما و صفات مخلوق‌اند و معانى آنها و آنچه از آنها مقصود است همان خدایی است که اختلاف و به‌هم‌پیوستگى او را سزاوار نیست. چیزى که جزء دارد، اختلاف و به‌هم پیوستگى دارد (نه خداى یگانة یکتا). پس نباید گفت: خدا به‌هم‌پیوسته است و نه خدا کم است و نه زیاد است؛ بلکه او به‌ذات خود قدیم است؛ زیرا هر چیز که یکتا نباشد، تجزیه‌پذیر است و خدا یکتاست و تجزیه‌پذیر نیست و کمى و زیادى نسبت به‌ او تصور نشود. به ذات هر چیز که تجزیه پذیرد و کم و زیادى نسبت به او تصور شود، مخلوقى است که بر خالق خویش دلالت کند.۳

 

همان‌گونه که از متن حدیث روشن است، امام(ع) مرکب بودن و جزء داشتن خدا را منافی با قدم ذاتی و غیرمخلوق بودن خدا می‌داند. اگر بیان حضرت را به صورت مقدمات روشن بیان کنیم، تقریرش چنین است:

 

اگر چیزی دارای جزء (چه خارجی، چه وهمی و چه عقلی)۴ باشد، در تحقق نیازمند اجزایش خواهد بود؛

هر چیزی که نیازمند باشد، ممکن و در ذات خود حادث خواهد بود؛

هر چیزی که ممکن و حادث باشد، مخلوق است؛

لکن خدا مخلوق نیست؛

نتیجه: پس نیازمند نیست و در نتیجه مرکب از اجزا نیست.

ب) توحید ذاتی واحدی

 

همان‌گونه که در توحید احدی گذشت، منظور از توحید احدی نفی ترکیب از اجزای درونی بود؛ اما اینجا منظور از توحید واحدی، نفی شریک و نفی تعدد از ذات باری‌تعالی به لحاظ بیرونی و با قطع‌نظر از اجزای درونی است، که همان وجه اول از دو وجه صحیحی است که امیرمؤمنان اطلاق آن را بر حق‌تعالی در حدیث شریح‌بن‌هانی تأیید فرمودند. ما در این بخش مقاله به ذکر روایاتی که بر این قسم از توحید ارائة برهان می‌کنند، می‌پردازیم.

 

1. برهان نامحدودیت الهی

 

در این برهان، تأکید بر نامحدود و لایتناهی بودن خدای تعالی است و از این طریق، وحدت اطلاقی و وجود صرف حق‌تعالی که گاه از آن به وحدت حقة حقیقیه تعبیر می‌شود به اثبات می‌رسد. البته بخشی از این استدلال را می‌توان به مقولة برهانی برای وحدت احدی حق‌تعالی اقامه کرد؛ ولی ما به جهت عدم تکرار، از بیان آن می‌پرهیزیم. در روایتی که مرحوم شیخ مفید در کتاب امالی با سند خود از امام رضا(ع) نقل می‌کند، به این برهان اشاره شده است. در این روایت امام(ع) می‌فرمایند:

 

ابتدای عبادت خدا شناخت او و اساس شناخت خدا جل اسمه یگانه دانستن اوست و نظام یگانه دانستنش به نفی محدودیت از اوست؛ زیرا عقل‌ها شهادت می‌دهند که همانا هر محدودی آفریده شده است و هر آفریده‌ای شهادت می‌دهد که برای او آفریننده‌ای وجود دارد که خود آفریده نیست و حدوث بر او ممتنع است؛ به طور ازلی قدیم است ـ پس خدا را عبادت نکرده است کسی که ذات او را وصف کند، و کسی که بخواهد به کنه او برسد، او را یگانه ندانسته است.۵

 

در این روایت امام(ع) نظام توحید را نفی تحدید از خدای سبحان معرفی می‌کند و سپس تحدید را لازمة مخلوقیت می‌داند. استاد جوادی آملی در توضیح حدیث می‌فرمایند:

 

اگر واجب‌الوجود محدود باشد، باید مخلوق خالقی جز خود باشد؛ زیرا هر موجود محدود، دارای حدودی است که از آن تجاوز نمی‌کند؛ بدین‌سان از آنچه بیرون حدودش باشد، بهره‌مند نمی‌شود؛ ازاین‌رو محدود‌کننده‌ای دارد که حدود ویژة آن را تعیین می‌کند.۶

 

تقریر برهان:

 

25,000 ریال – خرید

تمام مقالات و پایان نامه و پروژه ها به صورت فایل دنلودی می باشند و شما به محض پرداخت آنلاین مبلغ همان لحظه قادر به دریافت فایل خواهید بود. این عملیات کاملاً خودکار بوده و توسط سیستم انجام می پذیرد.

 جهت پرداخت مبلغ شما به درگاه پرداخت یکی از بانک ها منتقل خواهید شد، برای پرداخت آنلاین از درگاه بانک این بانک ها، حتماً نیاز نیست که شما شماره کارت همان بانک را داشته باشید و بلکه شما میتوانید از طریق همه کارت های عضو شبکه بانکی، مبلغ  را پرداخت نمایید. 

 

 

مطالب پیشنهادی: برای ثبت نظر خود کلیک کنید ...

براي قرار دادن بنر خود در اين مکان کليک کنيد
به راهنمایی نیاز دارید؟ کلیک کنید


جستجو پیشرفته مقالات و پروژه

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

دسته ها

آخرین بروز رسانی

    شنبه, ۲۰ آذر , ۱۳۹۵

اولین پایگاه اینترنتی اشتراک و فروش فایلهای دیجیتال ایران
wpdesign Group طراحی و پشتیبانی سایت توسط دیجیتال ایران digitaliran.ir صورت گرفته است
تمامی حقوق برایdjkalaa.irمحفوظ می باشد.