مقاله جبر و اختیار در اندیشه صدرالمتألهین


دنلود مقاله و پروژه و پایان نامه دانشجوئی

مقاله جبر و اختیار در اندیشه صدرالمتألهین مربوطه  به صورت فایل ورد  word و قابل ویرایش می باشد و دارای ۳۰  صفحه است . بلافاصله بعد از پرداخت و خرید لینک دانلود مقاله جبر و اختیار در اندیشه صدرالمتألهین نمایش داده می شود، علاوه بر آن لینک مقاله مربوطه به ایمیل شما نیز ارسال می گردد

فهرست مطالب

چکیده   ۱
مقدمه   ۲
دیدگاه جبر در اندیشة صدر‌المتألهین   ۳
مسئلة اول: ضرورت سابق   ۴
مسئلة دوم: تسلسل اراده‌ها   ۵
تسلسل اراده‌ها در اندیشة میرداماد   ۶
نقد ملاصدرا بر میرداماد   ۹
تأمّلی در پاسخ میرداماد   ۱۰
تسلسل اراده‌ها در اندیشة ملّاصدرا   ۱۱
دیدگاه امر بین الامرین در اندیشة ملّاصدرا   ۱۳
تفاسیر دیدگاه امر بین الامرین   ۱۴
تفسیر اول: دیدگاه ابن‌سینا   ۱۴
بررسی   ۱۶
تفسیر دوم: دیدگاه مشهور فلاسفه   ۱۶
بررسی   ۱۸
تفسیر سوم: دیدگاه صدر‌المتألهین   ۱۹
نتیجه‌گیری   ۲۴
منابع   ۲۵

منابع

ابن‌سینا، حسین‌‌بن عبدالله (۱۴۰۴ ق)، التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوى، بیروت، مکتبة الاعلام الاسلامى.

ـــــ، (۱۳۷۹) النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، تهران، دانشگاه تهران.

اسماعیلی، محمّدعلی، «تسلسل اراده‌ها در افعال ارادی و راه حل‌های آن»، (بهار ۱۳۹۱)، کلام اسلامی، ش ۸۱، ص ۱۰۱-۱۲۳٫

اصفهانی کمپانی، محمّدحسین، (۱۴۱۸ ق) بحوثٌ فی الأصول، چ سوم، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.

ـــــ (۱۴۲۹ق)، نهایة الدرایه، بیروت، موسسه آل‌البیت.

تفتازانی، سعدالدین، (۱۴۰۹ ق) شرح المقاصد، تعلیق عبدالرحمن عمیره، بی‌جا، شریف الرضی‏.

جرجانی، علی‌بن محمد، (۱۴۱۹ق) شرح المواقف، منشورات محمّدعلی بیضون، بیروت، دار الکتب العلمیۀ.

ـــــ، (۱۳۷۰) کتاب التعریفات، چ چهارم، تهران، ناصر خسرو.

جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۸۳) علی‌بن موسی الرضا(ع) و الفلسفه الالهیه، ترجمه زیبت کربلایی، قم، اسراء.

ـــــ، (بی‌تا) تبیین براهین اثبات وجود خدا، قم، اسراء.

حائری، سید کاظم، (۱۴۳۰ق) مباحث الاصول، بی‌جا، دار البشیر.

حلّی، حسن‌بن یوسف، (۱۳۸۲) کشف المراد، چ دوم، قم، مؤسسة الإمام الصادق.

موسوی خمینی، سیدروح الله، (۱۳۸۳) شرح چهل حدیث، چ سی و یکم، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

ـــــ، (۱۴۲۵ق) الطلب و الإرادۀ، چ دوم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خمینی، سیدمصطفی، (۱۴۱۸ق) تحریراتٌ فی الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خوئی، سیدابوالقاسم، (۱۴۰۹ ق) مصباح الاصول، گردآورنده محمدسرور واعظ، قم، مکتبة الداوری.

ـــــ، )۱۴۳۰ق( أجود التقریرات، چ دوم، قم، مؤسسۀ صاحب الامر.

رازی، فخرالدین، (۱۴۰۷ ق) المطالب العالیۀ من العلم الإلهی، بیروت، دار الکتاب العربی.

راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (۱۴۱۲ق) مفردات الفاظ القرآن الکریم، دمشق، دارالقلم.

ربانی گلپایگانی، علی، (۱۳۹۰) جبر و اختیار، چ سوم، قم، مؤسسة امام صادق(ع).

سبحانی، جعفر، (۱۳۸۲) لبّ الأثر فی الجبر و القدر، چ دوم، قم، مؤسسة امام الصادق(ع).

سبزواری، ملّاهادی، (۱۳۷۲) شرح الاسماء الحسنی، تهران، دانشگاه تهران.

ـــــ، (۱۳۸۴) شرح المنظومة، چ سوم، تهران، ناب.

شبّر، سید عبدالله، (۱۴۳۲ق) مصابیح الانوار، قاهره، دار الحدیث.

طباطبائی، سیدمحمّدحسین، (۱۳۷۳) الرسائل التوحیدیه، قم، مؤسسة نشر اسلامی.

ـــــ، (۱۳۸۵) نهایة الحکمة، چ سوم، قم، مؤسسة آموزشی امام خمینی(ره).

ـــــ، (۱۴۲۳ ق) بدایۀ الحکمۀ، چ بیستم، قم، مؤسسة نشر اسلامی.

طوسی، نصیرالدین، (۱۴۰۵ ق) تلخیص المحصّل، چ دوم، بیروت، دار الاضواء.

عبودیت، عبدالرسول، (۱۳۸۸) درآمدی به نظام حکمت صدرائی، تهران ـ قم، سمت ـ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

فارابی، ابونصر، (۱۴۰۵ ق) فصوص الحکم، چ دوم، قم، بیدار.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد، (۱۴۱۴ق) ترتیب کتاب العین، قم، باقری.

قراملکی، محمدحسن، (۱۳۸۴) نگاه سوّم به جبر و اختیار، تهران، پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.

کلینی، محمّدبن یعقوب، (۱۴۱۹ق) اصول الکافی، تصحیح محمّدجعفر شمس‌الدین، چ دوم، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.

مصباح، محمّدتقی، (بی‌تا) تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم، مؤسسه در راه حق.

مطهری، مرتضی، (۱۳۶۸) مجموعه آثار، تهران، صدرا.

ملّاصدرا، (صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی) (۱۳۸۳)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تعلیقه ملّاهادی سبزواری، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

ـــــ (۱۹۸۱)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تعلیقه ملاهادی سبزواری، چ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

ـــــ (۱۴۲۳ ق)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تعلیقه سیدمحمدحسین طباطبائی، بیروت، دار احیاء التراث العربی

ـــــ، (۱۳۸۶) الشواهد الربوبیة، چ چهارم، قم، بوستان کتاب.

ـــــ، (۱۳۸۹) مجموعه رسائل فلسفی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

میرداماد، محمدباقر، (۱۳۶۷) قبسات، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران.

میرداماد، محمدباقر، (۱۳۸۵- ۱۳۸۱) مصنفات میر داماد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

هاشمی، سیّدمحمود، (۱۴۱۷ق) بحوث ٌفی علم الاصول، تقریرات بحث سیدشهید صدر، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى.

احمدی، محمدنعیم، (دی۱۳۹۰) امربین الامرین ازدیدگاه اندیشمندان اسلامی، ش ۵ از سایت:

چکیده

 

مسئله جبر و اختیار از قرن اول در بین متفکران اسلامی مطرح، و مورد تأکید قرآن کریم و روایات بوده و در طول تاریخ، دیدگاه‌های مختلفی در تفسیر آن ارائه شده است. متکلّمان اشعری با انگیزة حفظ توحید افعالی، به دیدگاه جبر گرویدند؛ اما از عدل الهی غفلت کرده، و آن را فدای توحید افعالی نمودند. متکلمان معتزلی در کشمکش توحید افعالی و عدل الهی جانب عدل را گرفتند و با طرح دیدگاه تفویض، توحید افعالی را زیر سؤال بردند. مکتب اهل‌بیت(ع) با طرح دیدگاه «امر بین الامرین»، با حفظ هر دو اصل توحید افعالی و عدل الهی به تبیین اختیار انسان در پرتو فاعلیت الهی پرداخت. این دیدگاه، از نقایص دو دیدگاه قبلی مبرّاست. ظرافت «امر بین الامرین» باعث شده است تفاسیر متعددی برای تبیین آن از سوی متکلمان، فیلسوفان و عارفان ارائه شود. این نوشتار با روش تحلیل عقلی به بررسی این مسئله پرداخته است و ضمن نقد جبر فلسفی و ارائة پاسخ به مسئلة تسلسل اراده‌ها، به تبیین تفسیر امر بین الامرین می‌پردازد.

 

کلیدواژه‌ها: جبر، اختیار، اراده، تفویض، صدر‌المتألهین.

 

مقدمه

 

مسئلة جبر و اختیار از مباحث بسیار عمیق و دقیقی است که از دیرباز مورد توجه متفکران بوده و همواره اذهان متکلمان، فیلسوفان و عارفان مسلمان را مشغول کرده است. این مسئله در قرن اول هجری در بین مسلمانان مطرح شده و افزون بر حیثیت علمی، دارای حیثیت سیاسی نیز بوده است.

 

مسئلة جبر و اختیار، مسئله‌ای دو‌سویه است؛ از یک سو، مربوط به خداوند، و از سوی دیگر، مربوط به انسان است و جمع میان این‌دو به‌گونه‌ای که نه منافی علم و قدرت الهی و توحید افعالی باشد و نه منافی اختیار انسان، بسیار پیچیده و دشوار است. صدر‌المتألهین بر شرافت این مسئله تأکید کرده است و مهتدیان در آن را بسیار اندک می‌داند. (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۶، ص۳۶۹)

 

محل بحث در این مسئله، خصوص افعالی است که از انسان، از این حیث که متفکر و مختار است، صادر می‌شود. بنابر‌این، افعالی که از انسان از این حیث که جسم طبیعی یا جسم نامی است، صادر می‌شوند، خارج از محل بحث است. چنان‌که مجرّد همراهی علم به فعل، کافی نیست؛ انسان به فعل طبیعی و نباتی‌اش علم دارد، اما علمش در صدور آنها تأثیری ندارد. (جوادی آملی، ۱۳۸۳، ص۶۸)

 

نوشتار حاضر به تبیین جبر و اختیار در اندیشة صدرالمتألهین می‌پردازد. پرسش اصلی این است که تبیین پاسخ ملّاصدرا در مسئلة تسلسل اراده‌ها چگونه است؟ همچنین تبیین ایشان از حقیقت امر بین‌الامرین چیست؟ این پرسش دارای چند پرسش فرعی است: تبیین دیدگاه جبر در اندیشة ملّاصدرا چگونه است؟ نقدهای ایشان بر راه‌حل میرداماد چیست؟ تبیین تفسیر ابن‌سینا و مشهور فلاسفه از امر بین الامرین چگونه است؟ و آیا ملّاصدرا تفاسیر یاد‌شده را می‌پذیرد؟

 

دیدگاه جبر در اندیشة صدر‌المتألهین

 

«جبر» در لغت به‌معنای جبران، رفع نقص و اصلاح همراه با نوعی قهر است. همچنین به‌معنای بستن شکستگی به کار رفته است. (فراهیدی، ۱۴۱۴ق، ج ۶، ص۱۱۶؛ راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۸۳) جبر در اصطلاح علم کلام به‌معنای سلب اختیار و تحت فشار واقع شدن در مواردی که شأنیت اختیار وجود داشته باشد، به کار می‌رود. و شاید مناسبت آن با معنای لغوی این است که لازمة جبران و رفع نقص و نیز بستن شکستگی، فشار وارد کردن و سلب اختیار اوست.

 

انسان در ایجاد افعالش، یا مستقل است یا خیر؛ در صورت دوم، یا تأثیری در ایجاد آنها دارد یا ندارد. دیدگاه اول، تفویض معتزلیان، دیدگاه دوم، امر بین الامرین، و دیدگاه سوم، جبر اشعریان است. (تفتازانی، ۱۴۰۹ق، ج ۴، ص۲۲۱؛ جرجانی، ۱۳۷۰، ج۱، ص۳۳)

 

دیدگاه جبر، معلول تفسیر نادرست برخی مسائل کلامی یا فلسفی است. (مصباح، بی‌تا، ۴۵۶) توضیح اینکه اشاعره با تمسک به برخی آموزه‌های کلامی، انسان را مجبور دانسته‌اند. از مهم‌ترین دستاویزهای آنها می‌توان به مسئلة توحید در خالقیت، علم سابق الهی، عمومیت قدرت الهی، شمول ارادة الهی، قضا و قدر الهی و… اشاره کرد. ایشان با تفسیر نادرست این مسائل، به دیدگاه جبر گرایش یافتند. (جرجانی، ۱۴۱۹ق، ج ۸، ص۱۶۶؛ تفتازانی، ۱۴۰۹ق، ج ۴، ص۲۲۱؛ حلّی، ۱۳۸۲، ۶۸) این جبر، در برابر تفویض معتزلی است. هر یک از حکمت، عدالت، کرامت و سایر اسمای حسنی الهی می‌تواند حد وسط برای ابطال جبر قرار گیرد. از سوی دیگر، تفسیر نادرست برخی مسائل فلسفی، به دیدگاه جبر فلسفی انجامیده است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

 

الف) قاعدة فلسفی «الشیئ ما لم‌یجب لم یوجد»؛ طبق این قاعده، هر ممکن‌الوجودی مسبوق به وجوب است، و برخی این وجوب را مستلزم سلب اختیار فاعل دانسته‌اند. این مسئله (تنافی یا عدم تنافی این قاعده با اختیار)، در بحث‌های کلامی مطرح شده است؛ (حلّی، ۱۳۸۲، ص۱۳؛ جرجانی، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۱۶۹)

ب) مسئلة غیر‌ارادی بودن اراده نیز مستلزم جبر تلقی شده، و مورد گفت‌وگوی فیلسوفان است؛ (میرداماد، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۱، ج۱، ص۲۰۹؛ امام خمینی، ۱۴۲۵ق، ص ۴۷)

ج) مسئله منتهی شدن ارادة انسان به اراده واجب بالذات نیز مستلزم جبر شمرده شده و مورد بحث است. (فارابی، ۱۴۰۵‌ق، ص۹۱؛ رازی، ۱۴۰۷‌ق، ج۱، ص ۱۱۹؛ اصفهانی، ۱۴۱۸‌ق، ص ۵۱)

 

تفاوت مسئله دوم و سوم در این است که در مسئله سوم، ارادة انسان از این نگاه که موجودی ممکن‌الوجود است، بررسی می‌شود؛ در‌حالی‌که در مسئلة دوم، به ارادة انسان از این نگاه که فعلی ارادی از افعال انسانی است، توجه می‌گردد. بنابر‌این، حیثیات این دو مسئله، متفاوت است. البته این دو مسئله، با صرف‌نظر از حیثیت یادشده، رابطه‌ای تنگاتنگ یکدیگر دارند؛ به‌گونه‌ای که برخی از پاسخ‌های مسئلة سوم می‌توانند پاسخ مسئلة دوم نیز باشند. در اینجا به بررسی مسئلة اول و دوم می‌پردازیم.

 

فیلسوفان مسائل فوق را بررسی کرده‌اند. در اینجا به بررسی برخی از آنها با تکیه بر اندیشة ملّاصدرا می‌پردازیم.

 

مسئلة اول: ضرورت سابق

 

قاعدة «الشیئ ما لم‌یجب لم یوجد»، که جزء قواعد مهم فلسفی است، با عناوین مختلف یادشده است؛ گاهی با عنوان «الشیئ ما لم‌یجب لم یوجد» آمده است؛ ابن‌سینا با عنوان «فصلٌ فى أنّ ما لم‌یجب لم‌یوجد» (ابن‌سینا، ۱۳۷۹، ص۵۴۸) و ملّاصدرا با عنوان «فی إبطال کون الشی‏ء أولى له الوجود أو العدم أولویة غیر بالغة حد الوجوب» دربارة آن بحث کرده‌اند. (ملّاصدرا، ۱۹۸۱، ج۱، ص۱۹۹)

 

دربارة این قاعده، سه دیدگاه عمده وجود دارد:

 

الف) حکما این قاعده را بدیهی دانسته‌اند (ابن‌سینا، ۱۳۷۹، ص۵۴۸ و ۵۴۹)، و در جمیع ممکنات جاری می‌دانند؛

 

ب) در نظر مشهور متکلمان قاعدة فوق باطل است. بنابراین، پیش از تحقق فعل، هرگز ضرورتی در کار نیست؛ و‌گرنه فاعل مختاری نخواهیم داشت؛ زیرا فاعل، با وجود ضرورت، دیگر با فعل و ترک آن، حالت تساوی و امکان نخواهد داشت و مجبور خواهد بود؛ (حلّی، ۱۳۸۲، ص۱۳؛ جرجانی، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۱۶۷؛ تفتازانی، ۱۴۰۹‌ق، ج۴، ص۹۶)

 

ج) برخی از اصولیین، همانند محقق نائینی، محقق خویی و شهید صدر، قاعده را تفصیل داده‌اند. در نظر ایشان، قاعدة فوق در علت‌های موجَب سریان دارد، ولی در علت‌های مختار، قابل اجرا نیست. بنابراین، جایگاه قاعده فقط علت‌های تامة طبیعی است که موجَب‌اند، نه علت‌های مختار؛ زیرا فاعل مختار بر فعل و ترک، سلطنت ذاتی دارد؛ و تا زمانی که فعل را انجام نداده‌ است، همواره دو راه در برابر خود دارد که می‌تواند هر کدام را برگزیند. بنابراین، معنا ندارد پیش از انجام فعل، تحققش ضروری شود. (خوئی، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۱۳۵؛ حائری، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۸۱)

 

پیروان حکمت متعالیه معتقدند که قاعدة فوق، مستلزم جبر و سلب اختیار نیست؛ زیرا این قاعده به جبر فعلی اشاره دارد که از ناحیة فاعل به فعلش اعطا می‌شود، و جبر فعلی، مستلزم جبر فاعلی نیست، بلکه مؤکد و مؤید آن است. به بیان دیگر، این ضرورت، از وجود معلول انتزاع می‌شود، و چون معلول، متفرع بر علت خویش است، نمی‌تواند بر او مؤثر باشد. (طباطبائی، ۱۴۲۳‌ق، ص۲۱۰؛ خوئی، ۱۴۰۹‌ق، ج۱، ص ۲۶۳)

 

مسئلة دوم: تسلسل اراده‌ها

 

افعال انسان به ارادی و غیر‌ارادی تقسیم می‌شوند، اگر فعل انسان مسبوق به اراده باشد، ارادی در غیر این صورت غیر ارادی است. بنابر‌این، ملاک ارادیت افعال، مسبوقیت به اراده است. بحث در خود اراده است که آیا ارادی است یا غیر‌ارادی؟ در صورت نخست، لازم می‌آید مسبوق به ارادة دیگری باشد. این سخن دربارة ارادة دیگر نیز جاری است و تسلسل رخ می‌دهد. در صورت دوم نیز لازم می‌آید که افعال ارادی نیز غیر‌ارادی شوند؛ زیرا افعال یادشده از آن‌روی متصف به ارادیت شده‌اند که مسبوق به اراده‌اند؛ پس اگر خود اراده، غیر‌ارادی باشد، افعال یادشده نیز که ناشی از اراده‌اند، غیرارادی خواهند شد. هر دو تالی، باطل و خلاف وجدان‌ند. (میرداماد، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۱، ج۱، ص ۲۰۹؛ فارابی، ۱۴۰۵‌ق، ص۹۱؛ رازی، ۱۴۰۷‌ق، ج۱، ص۱۱۹)

 

میرداماد در تقریر مسئله می‌نویسد: «إذا تأسّس أنّ فعل العبد لایکون إلّا بارادته و‌اختیاره، عطف النظر ونقل القول إلى الإرادة نفسها: أ هی أیضاً بالإرادة و الاختیار و کذلک إرادة الإرادة، و إرادة إرادة الإرادة؟ و‌هکذا، فیلزم فی کلّ فعل إرادات متسلسلة إلى لا نهایة.» (میرداماد، ۱۳۸۵- ۱۳۸۱، ج۱، ص۲۰۹)

 

مسئلة فوق، جزء مسائل بسیار مشکل در حوزة افعال اختیاری است. بزرگانی همچون فارابی، ابن سینا، رازی، میرداماد، ملّاصدرا، علّامه طباطبائی، محقق خراسانی، میرزای نائینی، محقق کمپانی، امام خمینی، محقق خویی و شهید صدر به تبیین و تحلیل آن پرداخته و پاسخ‌هایی ارائه کرده‌‌اند. تبیین همة آنها، خارج از حوصلة این نوشتار است (اسماعیلی، ۱۳۹۱، ص ۱۰۱-۱۲۳) در این میان، تبیین و تحلیل پاسخ ملّاصدرا موردنظر ماست. اما چون پاسخ ایشان رابطة تنگاتنگی با پاسخ میر‌داماد دارد، ابتدا به تبیین و تحلیل پاسخ میرداماد می‌پردازیم.

تسلسل اراده‌ها در اندیشة میرداماد

 

25,000 ریال – خرید

تمام مقالات و پایان نامه و پروژه ها به صورت فایل دنلودی می باشند و شما به محض پرداخت آنلاین مبلغ همان لحظه قادر به دریافت فایل خواهید بود. این عملیات کاملاً خودکار بوده و توسط سیستم انجام می پذیرد.

 جهت پرداخت مبلغ شما به درگاه پرداخت یکی از بانک ها منتقل خواهید شد، برای پرداخت آنلاین از درگاه بانک این بانک ها، حتماً نیاز نیست که شما شماره کارت همان بانک را داشته باشید و بلکه شما میتوانید از طریق همه کارت های عضو شبکه بانکی، مبلغ  را پرداخت نمایید. 

 

 

مطالب پیشنهادی:
  • مقاله بررسی تطبیقی جبر و اختیار از منظر امام خمینی(ره) و فخر رازی
  • مقاله بررسی «اثبات جهان خارج جسمانی» با تأکید بر دیدگاه صدرالمتألّهین
  • مقاله جبر و اختیار
  • پایان نامه مدول‌هایی که عدد اصلی تصویر همریختی سره آنها کوچکتر هستند
  • برچسب ها : , , , , , , , , , ,
    برای ثبت نظر خود کلیک کنید ...

    براي قرار دادن بنر خود در اين مکان کليک کنيد
    به راهنمایی نیاز دارید؟ کلیک کنید
    

    جستجو پیشرفته مقالات و پروژه

    سبد خرید

    • سبد خریدتان خالی است.

    دسته ها

    آخرین بروز رسانی

      شنبه, ۱۳ آذر , ۱۳۹۵
    
    اولین پایگاه اینترنتی اشتراک و فروش فایلهای دیجیتال ایران
    wpdesign Group طراحی و پشتیبانی سایت توسط دیجیتال ایران digitaliran.ir صورت گرفته است
    تمامی حقوق برایdjkalaa.irمحفوظ می باشد.