پایان نامه تصحیح نسخه خطی «شرح قصیده الأشباه مفجّع بصری» و ترجمه اصل قصیده


دنلود مقاله و پروژه و پایان نامه دانشجوئی

پایان نامه تصحیح نسخه خطی «شرح قصیده الأشباه مفجّع بصری» و ترجمه اصل قصیده  مربوطه  به صورت فایل ورد  word و قابل ویرایش می باشد و دارای ۳۰۲  صفحه است . بلافاصله بعد از پرداخت و خرید لینک دنلود پایان نامه تصحیح نسخه خطی «شرح قصیده الأشباه مفجّع بصری» و ترجمه اصل قصیده  نمایش داده می شود، علاوه بر آن لینک مقاله مربوطه به ایمیل شما نیز ارسال می گردد

فهرست مطالب

چکیده ۱
مقدمه ۳
فصل اول: زندگانی مفجع بصری و بررسی شرح حال او
۱-۱ نام و لقب و کنیه ۷
۱-۲ ولادت و نوجوانی ۱۱
۱-۳ شخصیت و مذهب ۱۲
۱-۴ جایگاه علمی – ادبی ۱۴
۱-۴-۱ آشنایی با قرآن و حدیث ۱۶
۱-۴-۲ روایت شعر ۲۲
۱-۴-۳ آشنایی وی با مکانهای جغرافیایی ۲۵
۱-۴-۴ آگاهی او از لغت عربی ۳۰
۱-۵ آثار ۳۴
۱-۶ استادان وی ۴۰
۱-۷ شاگردان و راویان شعر و اخبار او ۴۳
۱-۸ وفات ۴۸
فصل دوم: دیوان مفجع و اغراض شعری آن
۲-۱ مضامین اصلی دیوان ۵۱
۲-۱-۱ مدح ۵۴
۲-۱-۲ هجاء ۵۷
۲-۱-۳ غزل ۶۰
فصل سوم: شرح قصیده الأشباه
۳-۱ معرفی نسخه خطی «شرح قصیدة الأشباه للمفجّع البصریّ» ۶۳
۳-۲ صفحاتی از نسخه خطی (صفحه عنوان، اول و آخر) ۷۰
۳-۳ تصحیح نسخه خطی ۷۳
۳-۴ بررسی و شرح و ترجمه قصیده الاشباه ۱۵۱
۳-۵ انتحال برخی ابیات قصیده الاشباه ۲۷۰
ملخّص الرسالة بالعربیة ۲۸۱
فهرست منابع و ماخذ ۲۸۳

 

فهرست منابع و ماخذ 

– قرآن کریم.

۱- آقا بزرگ تهرانی، علامة شیخ محمد محسن (ف۱۳۹۸هـ)، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ۲۶ جلد، دار الاضواء، بیروت، ج۲و۴و۹و۱۲و۱۴و۱۵و۱۶و۱۷و۲۲و۲۳، بدون تاریخ* ج۱، ۱۹۸۳م* ج۶، ۱۳۶۵هـ.

۲- آلبانی، علامه محدّث محمد ناصرالدین (ف۱۴۲۰هـ)، سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة و أثرها السیئ فی الأمّة، ۱۴جلد، ج۷، مکتبة المعارف، الریاض، ط۱، ۱۴۲۱هـ/۲۰۰۰م.

۳- آلوسی، ابوالفضل شهاب الدین محمود بن عبدالله (ف۱۲۷۰هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بدون تاریخ.

۴- ابطحى، آیت الله سید محمد علی موحّد (ف۱۴۲۱هـ)، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب رجال النجاشی، ۵ جلد، ج۲، النجف الأشرف، مطبعة الآداب، ۱۳۹۰ه‍/۱۹۷۱م.

۵- ابن ابی حاتم، امام حافظ أبومحمد عبد الرحمن رازی (ف۳۲۷هـ)، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: اسعد محمد طیب، المکتبة العصریة، صیدا، بدون تاریخ.

۶- ابن ابی الحدید، فخر الدین ابوحامد عبدالحمید بن هبة الله معتزلی (ف۶۵۶هـ)، شرح نهج البلاغة، ۲۰ جلد، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار إحیاء الکتب العربیة، ج۱و۲و۵، ۱۹۵۹م * ج۴، ۱۴۰۴هـ* ج۶و۷، بی تا* ج۸و۹، ۱۹۶۰م* ج۱۱و۱۲و۱۳و۱۴و۱۹، ۱۹۶۷م.

۷- ابن ابی شیبه، حافظ ابوبکر عبدالله بن محمد عبسی کوفی (ف۲۳۵هـ)، المصنف، تحقیق: سعید لحام، تصحیح: مکتب الدراسات و البحوث فی دار الفکر، ط۱، بیروت، ۱۴۰۹ه‍/۱۹۸۹م.

۸- ابن ابی عاصم، قاضی احمد بن عمرو بن ضحاک شیبانی (ف۲۸۷هـ)، الآحاد و المثانی، تحقیق: د. باسم فیصل احمد جوابرة، دار الرایة، ریاض، ط۱، ۱۴۱۱هـ/۱۹۹۱م.

۹- ابن اثیر، علامه عزالدین ابوالحسن علی بن محمد شیبانی جزری (ف۶۳۰هـ)، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، تحقیق: عادل احمد الرفاعی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۱۷هـ/۱۹۹۶م.

۱۰- ———، الکامل فی التاریخ، ۱۱ جلد، ج۱و۲و۳، تحقیق: ابوالفداء عبدالله قاضی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ط۱، ۱۴۰۷هـ/۱۹۸۷م.

۱۱- ابن اثیر، مجدالدین ابوالسعادات مبارک بن محمد شیبانی جزری (ف۶۰۶هـ)، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، تحقیق: عبدالقادر ارنؤوط، الناشر: مکتبة الحلوانی و مطبعة الملاح و مکتبة دار البیان، ط۱، ج۸و۹، ۱۳۹۲هـ/۱۹۷۲م.

۱۲- ———، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق: محمود محمد طناحى و طاهر احمد زاوى، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ط۴، ۱۳۶۴هـ.ش.

۱۳- ابن انباری، ابوالبرکات کمال الدین عبدالرحمن بن محمد (ف۵۷۷هـ)، نزهة الألباء فی طبقات الأدباء، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار الفکر العربی، ۱۴۱۸هـ/۱۹۹۸م.

۱۴- ابن تَغْری بَرْدی، جمال الدین ابوالمحاسن یوسف اتابکی (ف۸۷۴هـ)، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، ۱۶ جلد، ج۳، قدم له و علق علیه: محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، ط۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۲م.

۱۵- ابن تیمیه، ابوالعباس تقی الدین احمد بن عبدالحلیم حرانی (ف۷۲۸هـ)، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، ۸جلد، تحقیق: د. محمد رشاد سالم، مؤسسه قرطبه، ط۱، ۱۴۰۶هـ.

۱۶- ابن جنّی، ابوالفتح عثمان (ف۳۹۲هـ)، الخصائص، تحقیق: محمد علی النجار، ۳جلد، ج۳، المکتبة العلمیة، ۲۰۰۰م.

۱۷- —–، المُنصِف فی شرح التصریف، تحقیق: ابراهیم مصطفی و عبدالله امین، ۳جلد، ج۲، ادارة احیاء التراث القدیم، ط۱، ۱۹۵۴م.

۱۸- ابن جوزی، حافظ جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن علی (ف۵۹۷هـ)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، مراجعة: نعیم زرزور، ۱۹ جلد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج۱۴، ط۱، ۱۴۱۲هـ ۱۹۹۲م.

۱۹- —–، الموضوعات من الأحادیث المرفوعات، تحقیق: عبدالرحمن محمد عثمان، المکتبة السلفیة، المدینة المنورة، ط۱، ۱۳۸۶هـ/۱۹۶۶م.

۲۰- ابن حبان، امام حافظ محمد بن حبّان بن احمد ابی حاتم تمیمی بَستی (ف۳۵۴هـ)، صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، تحقیق: شعیب ارنؤوط، مؤسسة الرسالة، بیروت، ط۲، ۱۴۱۴هـ/۱۹۹۳م.

۲۱- ابن حنبل، امام ابوعبدالله احمد بن محمد شیبانی (ف۲۴۱هـ)، العلل و معرفة الرجال، تحقیق: د. وصی الله بن محمد عباس، المکتب الاسلامی، بیروت، دار الخانی، الریاض، ط۱، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۸م.

۲۲- ——، فضائل الصحابة، ۲جلد، ج۲، حققه و خرج أحادیثه: وصی الله بن محمد عباس، دار العلم، السعودیة، ط۱، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۲۳- —-، المسند، مؤسسة قرطبة، القاهرة، بدون تاریخ.

۲۴- ابن خالویه، ابو عبدالله الحسین بن احمد (ف۳۷۰هـ)، إعراب ثلاثین سورة من القرآن، ط۲، انتشارات ناصر خسرو، طهران، ۱۳۶۶هـ.ش.

۲۵- ابن خزیمه، امام ابوبکر محمد بن اسحاق سلمی نیشابوری (ف۳۱۱هـ)، الصحیح، تحقیق: د. محمد مصطفى اعظمی، ج۴، المکتب الإسلامی، بیروت، ۱۳۹۰هـ/۱۹۷۰م.

۲۶- ابن خلکان، ابوالعباس شمس الدین احمد بن محمد (ف۶۸۱هـ)، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، حققه: د. احسان عباس، ۸جلد، ج۵، بیروت، دار صادر، بدون تاریخ* ج۶، ۱۹۷۷م.

۲۷- ابن داود حلی، تقی الدین ابومحمد حسن بن علی (ف۷۰۷ هـ)، الرجال، منشورات المطبعة الحیدریة، النجف، ۱۳۹۲ ه‍/۱۹۷۲م.

۲۸- ابن درید، ابوبکر محمد بن حسن ازدی بصری (۳۲۱هـ)، جمهرة اللغة، ۴جلد، ج۲، مطبعة مجلس دائرة المعارف الکائنة ببلدة حیدرآباد الدکن، ط۱، ۱۳۴۴هـ.

۲۹- ابن رویش، عیدروس بن احمد سقاف علوی، البیان الجلی فی أفضلیة مولى المؤمنین علی، إعداد: سید مهدی رجائی، بیروت، دار الثقلین، ط۱، ۱۴۱۵هـ/۱۹۹۵م.

۳۰- ابن سعد، محمد بن سعد بن مَنیع (ف۱۶۸هـ)، الطبقات الکبرى، دار صادر، بیروت، بدون تاریخ.

۳۱- ابن سلام، ابوعبید قاسم (ف۲۲۴هـ)، الأموال، تقدیم و دراسة و تحقیق: د. محمد عمارة، بیروت، دار الشروق، ط۱، ۱۴۰۹هـ/۱۹۸۹م.

۳۲- ابن الشجری، هبه الله بن علی حسنی علوی (ف۵۴۲هـ)، الأمالی، تحقیق و دراسة: د. محمود محمد الطناحی، ۳جلد، ج۲، مکتبة الخانجی، القاهرة، ط۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۲م.

۳۳- ابن شهر آشوب، شیخ الطائفة رشید الدین ابوعبدالله محمد بن علی (ف۵۸۸هـ)، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم (تتمة الفهرست للشیخ الطوسی)، ط۲، النجف الأشرف، المطبعة الحیدریة،۱۳۸۰هـ/۱۹۶۱م.

۳۴- ——–، مناقب آل أبی طالب، ۳ جلد، قام بتصحیحه و شرحه و مقابلته على عدة نسخ خطیة: لجنة من أساتذة النجف الاشرف، النجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۷۶ه‍/۱۹۵۶م.

۳۵- ابن صباغ، علامه علی بن محمد مالکی مکی (ف۸۵۵هـ)، الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة، دار الأضواء، بیروت، ط۲، ۱۴۰۹هـ/۱۹۸۸م.

۳۶- ابن طاوس، ابوالقاسم رضی الدین علی بن موسی (ف۶۶۴هـ)، التحصین لأسرار ما زاد من أخبار کتاب الیقین، تحقیق: انصاری، قم، مؤسسة الثقلین لإحیاء التراث الاسلامی و مؤسسة دار الکتاب (الجزائری)، ط۱، ۱۴۱۳هـ.ق.

۳۷- ——، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، مطبعة الخیام، قم، ۱۳۹۹ه‍.

۳۸- ابن ظافر ازدی، جمال ‌الدین‌ ابوالحسن‌ على‌ (ف۶۱۳هـ)، بدائع البدائه، الطبعة الحجریة.

۳۹- ابن عبد البَرّ، ابوعمر یوسف بن عبدالله نمری قرطبی (ف۴۶۳)، الإستیعاب فی تمییز  الأصحاب، ۴ جلد، ج۳، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجیل، ط۱، ۱۴۱۲هـ.

۴۰- ——-، التمهید لما فی الموطأ من المعانی و الأسانید، تحقیق: مصطفى بن احمد علوى و محمد عبد الکبیر بکرى، مؤسسة القرطبة، بدون تاریخ.

۴۱- ابن عبد ربّه، فقیه احمد بن محمد اندلسی (ف۳۲۸هـ)، العقد الفرید، ۹ جلد، ج۵، تحقیق: د. عبدالمجید ترحینی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ط۱، ۱۴۰۴هـ/۱۹۸۳م.

۴۲- ابن عُدیّ، امام حافظ ابو احمد عبدالله جرجانی (ف۳۶۵هـ)، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق: د. سهیل زکار، ط۳، قرأها و دققها على المخطوطات: یحیی مختار غزاوى، بیروت، دار الفکر، ۱۹۸۸م.

۴۳- ابن عساکر، امام حافظ ابوالقاسم علی بن حسن شافعی (ف۵۷۱هـ)، تاریخ مدینة دمشق، ۷۰ جلد، دراسة و تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر، ج۳و۶و۷و۱۳و۱۴ و۱۷و۲۵، ۱۹۹۵م* ج۳۸ و ۴۲، ۱۹۹۶م* ج۵۰ و۵۱ و ۵۶، ۱۹۹۷م.

۴۴- ابن قتیبه، ابومحمد عبدالله بن مسلم دینوری (ف۲۷۶هـ)، تأویل مختلف الحدیث فی الرد على أعداء الحدیث، ط۱، مطبعة کردستان العامیة، مصر، ۱۳۲۶هـ.

۴۵- —–، الشعر و الشعراء، تحقیق و شرح: احمد محمد شاکر، دار المعارف، القاهرة، ۱۹۸۲م.

۴۶- —–، المعارف، حققه و قدم له: د. ثروت عکاشة، دار المعارف، القاهرة، ط۴، ۱۹۸۱م.

۴۷- —–، المعانی الکبیر فی أبیات المعانی، ۳جلد، ج۱، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۰۵هـ/۱۹۸۴م.

۴۸- ابن قیّم جوزیّه، امام ابوعبدالله محمد بن ابی بکر (ف۷۵۱هـ)، إعلام الموقعین عن رب العالمین، دراسة و تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، مکتبة الکلیات الأزهریة، القاهرة، ۱۳۸۸هـ/۱۹۶۸م.

۴۹- ابن کثیر، حافظ عمادالدین ابوالفداء اسماعیل بن عمر (ف۷۷۴هـ)، البدایة و النهایة، تحقیق: علی شیری، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۰۸ ه‍/۱۹۸۸م.

۵۰- —-، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: سامی بن محمد سلامة، دار طیبة، ط۲، ۱۴۲۰هـ/۱۹۹۹م.

۵۱- —-، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفى عبدالواحد، ۱۲۹۳هـ/ ۱۹۷۶م.

۵۲- ابن ماجه، حافظ ابوعبدالله محمد بن یزید قزوینی (ف۲۷۵هـ)، السنن، تحقیق و تعلیق: محمد فؤاد عبد الباقی، : دار الفکر، بیروت، بدون تاریخ.

۵۳- ابن منظور، امام علامه ابوالفضل جمال الدین محمد بن مکرم افریقى مصرى (ف۷۱۱هـ)، لسان العرب، مصر، دار المعارف، ۵۵جلد، تحقیق: عبدالله علی کبیر و محمد احمد حسب الله و هاشم محمد شاذلی، بدون تاریخ.

۵۴- ابن ندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحاق معروف به ورّاق (ف۴۳۸هـ)، الفهرست، تحقیق: رضا تجدد، بدون مکان الطبع، بدون تاریخ.

۵۵- ابن هشام، ابومحمد عبدالملک حمیری (ف۲۱۸هـ)، السیرة النبویة، تحقیق: محمد محیى الدین عبد الحمید، مکتبة محمد على صبیح و أولاده، القاهرة، ط۱، ۱۳۸۳ه‍/۱۹۶۳م.

۵۶- ابو حیان اندلسی، محمد بن یوسف (ف۷۴۵هـ)، تفسیر البحر المحیط، تحقیق: شیخ عادل أحمد عبد الموجود و شیخ علی محمد معوض، شارک فی التحقیق: د. زکریا عبد المجید نوقی و د. أحمد نجولی جمل، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۲۲هـ/۲۰۰۱م.

۵۷- ابو حیّان توحیدی، علی بن محمد (ف۴۱۴هـ)، الإمتاع و المؤانسة، ۳ جلد، ج۳، تحقیق: احمد امین و احمد زین، بیروت، دار مکتبة الحیاة، بدون تاریخ.

۵۸- ابو داود، حافظ سلیمان بن اشعث سجستانی (ف۲۷۵هـ)، السنن، تحقیق و تعلیق: سعید محمد لحام، مراجعة: مکتب الدراسات و البحوث فی دار الفکر، دار الفکر، ط۱، ۱۴۱۰ه‍/۱۹۹۰م.

۵۹- ابو الشیخ انصاری، ابو محمد عبدالله بن محمد اصفهانی (ف۳۶۹هـ)، طبقات المحدثین بأصبهان و الورادین علیها، دراسة و تحقیق: عبد الغفور عبد الحق حسین بلوشی، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۱۲ه‍/۱۹۹۲م.

۶۰- ابوعبید بکری، وزیر فقیه عبدالله بن عبد العزیز (ف۴۸۷ هـ)، معجم ما استعجم من أسماء البلاد والمواضع، ج۲و۳و۴، عارضه بمخطوطات القاهرة، تحقیق: مصطفى سقا، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الثالثة، ۱۴۰۳ه‍/۱۹۸۳م.

۶۱- أبوالفرج الأصبهانی، الأغانی. بیروت، دار الثقافة، ط۲، ۱۹۵۶م.

۶۲- ابو نعیم اصفهانی، امام حافظ احمد بن عبدالله (ف۴۳۰هـ)، ذکر أخبار أصبهان، طبع فی مدینة لیدن المحروسة بمطبعة بریل، ۱۹۳۴م.

۶۳- ———، حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، ۱۰جلد، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۰۹هـ/۱۹۸۸م.

۶۴- ———، دلائل النبوة، ۲جلد، تحقیق: د. محمد روّاس قلعه جی و عبدالبر عباس، بیروت، دار النفائس، ط۲، ۱۴۰۶هـ/۱۹۸۶م.

۶۵- ———، معرفة الصحابة، تحقیق: عادل بن یوسف عزازی، الریاض، دار الوطن، ط۱، ۱۴۱۹هـ/۱۹۹۸م.

۶۶- ابوهلال عسکری (ف۳۹۵هـ)، الأوائل، تحقیق: د. محمد سید وکیل، دار البشیر، ط۱، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۷م.

۶۷- ——، جمهرة الأمثال، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۸م.

۶۸- ——، دیوان المعانی، بیروت، دار الجیل، بدون تاریخ.

۶۹- ——، معجم الفروق اللغویة، تحقیق: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، ط۱، ۱۴۱۲هـ.

۷۰- ابو یعلی، امام حافظ احمد بن علی بن مثنی موصلی تمیمی (ف۳۰۷هـ)، المسند، دار المأمون للتراث، دمشق، ط۱، تحقیق: حسین سلیم اسد، ۱۴۰۴هـ/۱۹۸۴م.

۷۱- احمد امین (ف۱۳۸۸هـ)، فجر الإسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ط۱۰، ۱۹۶۹م.

۷۲- اسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله معتزلی (ف۲۲۰هـ)، المعیار و الموازنة فی فضائل الإمام علی بن أبی طالب، تحقیق: شیخ محمد باقر محمودی، بدون تاریخ.

۷۳- اسماعیل باشا بغدادی (ف۱۳۹۹هـ)، إیضاح المکنون فی الذیل على کشف الظنون، عنی بتصحیحه و طبعه: معلم رفعت بیلگه کلیسی، ۲جلد، ج۲، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بدون تاریخ.

۷۴- ————-، هدیة العارفین أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ۲ جلد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ۱۹۵۱* ج۲، ۱۹۵۵م.

۷۵- امینی، علامه عبدالحسین احمد نجفی (ف۱۳۹۰هـ)، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، ۱۱جلد، دار الکتاب العربی، بیروت، ط۴، ۱۳۹۷ ه‍/۱۹۷۷م.

۷۶- اوس بن حجر، الدیوان، تحقیق و شرح: د. محمد یوسف نجم، دار صادر، بیروت، ط۳، ۱۳۹۹هـ/۱۹۷۹م.

۷۷- باقلانی، قاضی ابوبکر محمد بن طیب (ف۴۰۳هـ)، إعجاز القرآن، تحقیق: السید أحمد صقر، ط۳، دار المعارف، مصر، بدون تاریخ.

۷۸- بخاری، امام ابوعبدالله محمد بن اسماعیل جعفی (ف۲۵۶هـ)، التاریخ الکبیر، طبع تحت مراقبة: د. محمد عبد المعید خان، بدون تاریخ.

۷۹- بروکلمان، کارل (ف۱۳۸۱هـ)، تاریخ الأدب العربی، نقله إلی العربیة: د. عبدالحلیم نجار، ط۴، ج۲، القاهرة، دار المعارف، بدون تاریخ.

۸۰- بغوی، امام ابومحمد حسین بن مسعود (ف۵۱۶هـ)، شرح السنة، تحقیق: شعیب ارناؤوط و محمد زهیر شاویش، ط۲، المکتب الإسلامی، دمشق، بیروت، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۸۱- —، تفسیر معالم التنزیل، حققه و خرج أحادیثه: محمد عبد الله نمر و عثمان جمعة ضمیریة و سلیمان مسلم حرش، دار طیبة، ط۴، ۱۴۱۷هـ/۱۹۹۷م.

۸۲- بلاذری، نسب شناس و مؤرخ شهید احمد بن یحیی (ف۲۷۹هـ)، أنساب الأشراف، حققه و علق علیه: شیخ محمد باقر محمودی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ط۱، ۱۳۹۴ه‍/۱۹۷۴م.

۸۳- بیهقی، ابراهیم بن محمد (ف۳۲۰هـ)، المحاسن و المساوئ، ۲ جلد، ج۱، عنی بتصحیحه: سید محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مطبعة السعادة، القاهرة، ۱۲۲۵هـ/۱۹۰۶م.

۸۴- بیهقی، حافظ ابوبکر احمد بن حسین (ف۴۵۸هـ)، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق: د. عبدالمعطی قلعجی، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۸م.

۸۵- —-، السنن الکبرى، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، مکتبة دار الباز، مکة المکرمة، ۱۴۱۴هـ/۱۹۹۴م.

۸۶- ترمذی، امام ابوعیسى محمد بن عیسى (ف۲۷۹هـ)، سنن (الجامع الصحیح)، ۵ جلد، دار الفکر، بیروت، ط۲، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۸۷- تفرشی، سید مصطفی بن حسین حسینی (ف۱۰۱۵هـ)، نقد الرجال، ۴ جلد، ج۴، تحقیق: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، قم، ط۱، ۱۴۱۸هـ.

۸۸- تنوخی، قاضی ابوعلی محسن بن علی (ف۳۸۴هـ)، الفرج بعد الشدة، ۲ جلد، منشورات الشریف الرضى، قم، دار الطباعة المحمدیة بالقاهرة، ط۲، ۱۳۶۴هـ.

۸۹- ثعالبی، امام ابومنصور عبدالملک بن محمد نیشابوری (ف۴۳۰هـ)، ثمار القلوب فی المضاف و المنسوب، تصحیح: محمد حسین، مطبعة الظاهر، ۱۳۲۶هـ/۱۹۰۸م.

۹۰- ——، المنتحل، تصحیح و شرح: احمد ابوعلی، الإسکندریة، المطبعة التجاریة، ۱۳۱۹هـ/۱۹۰۱م.

۹۱- ثعلبی، ابو اسحاق احمد بن محمد نیشابوری (ف۴۲۷هـ)، تفسیر الکشف و البیان، تحقیق: امام ابو محمد بن عاشور، مراجعة و تدقیق: استاد نظیر ساعدی، ط۱، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ هـ/۲۰۰۲م.

۹۲- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر (ف۲۵۵هـ)، البیان و التبیین، ۴ جلد، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، القاهرة، مکتبة الخانجی، ج۱، ط۷، ۱۴۱۸هـ/۱۹۹۸م.

۹۳- —–، الحیوان، ۸ جلد، ج۳، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و أولاده، القاهرة، ط۲، ۱۳۸۵هـ/۱۹۶۵م.

۹۴- جبوری، کامل سلمان، معجم الأدباء من العصر الجاهلی حتى سنة ۲۰۰۲م، ۷ جلد، ج۵، ط۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴هـ ۲۰۰۳م.

۹۵- جصاص، امام ابوبکر احمد بن على رازی حنفی (ف۳۷۰هـ)، أحکام القرآن، ۳ جلد، ج۳، تحقیق: عبد السلام محمد علی شاهین، دار الکتب العلمیة بیروت، ط۱، ۱۴۱۵ه‍/۱۹۹۴م.

۹۶- جوهری، اسماعیل بن حمّاد (ف۲۹۲هـ)، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، دار العلم للملایین، ط۴، ۱۹۹۰م.

۹۷- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله مشهور به کاتب حلبی (ف۱۰۶۷هـ)، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، عنی بتصحیحه و طبعه و تعلیق حواشیه: محمد شرف الدین یالتقایا و معلم رفعت بیگله کلیسی، ۲ جلد، ج۱و۲، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بدون تاریخ.

۹۸- حافظیان بابلی، ابوالفضل، (نسخه های عکسی: شرح قصیدة الأشباه للمفجّع البصری)، میراث شهاب (نشریه کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، گنجینة جهانی مخطوطات اسلامی)، شمارة ۳ و ۴، شمارة پیاپی ۴۱ و ۴۲، سال ۱۱، ۱۳۸۴هـ.ش.

۹۹- حاکم نیشابوری، امام حافظ ابوعبدالله محمد بن عبدالله (ف۴۰۵هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ۴ جلد، إشراف: د. یوسف عبد الرحمن مرعشلی، دار المعرفة، بیروت، بدون تاریخ.

۱۰۰- حر عاملی، شیخ محمد بن حسن (ف۱۱۰۴هـ)، وسائل الشیعة الى تحصیل مسائل الشریعة، ۳۰جلد، تحقیق: سید محمد رضا حسینی جلالی، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ط۲، ۱۴۱۴هـ.

۱۰۱- حسکانی،‌ حافظ ابوالقاسم عبیداللّه‏ بن احمد (ف۴۹۰هـ)‏، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت، ۲جلد، ج۱و۲، تحقیق و تعلیق: شیخ محمد باقر محمودی، ط۱، طهران، مؤسسة الطبع و النشر التابعة لوزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مجمع إحیاء الثقافة الاسلامیة، ۱۴۱۱ه‍/۱۹۹۰م.

۱۰۲- حسنی، سید احمد شکر، الإمام علی خلیفة رسول الله و سر الله المکنون، ۲جلد، ج۱، دار الرضا، بدون تاریخ.

۱۰۳- حلبی، علی بن برهان الدین شافعی (ف۱۰۴۴هـ)، السیرة الحلبیة النبویة (إنسان العیون فی سیرة الأمین المأمون)، ۳ جلد، دار المعرفة، بیروت، بدون تاریخ.

۱۰۴- حمدان، محمد، أدب النکبة فی التراث العربی، دمشق، إتحاد الکتّاب العرب، ۲۰۰۴م.

۱۰۵- حُمیدی، ابوعبدالله محمد بن فتوح (ف۴۸۸هـ)، جذوة المقتبس فی ذکر ولاة الأندلس، مصر، الدار المصریة، ۱۹۶۶م.

۱۰۶- خازن، علاء الدین علی بن محمد بن ابراهیم (ف۷۲۵هـ)، تفسیر الخازن المسمى لباب التأویل فی معانی التنزیل، دار الفکر، بیروت، ۱۳۹۹هـ/۱۹۷۹م.

۱۰۷- خطیب بغدادی، امام حافظ ابوبکر احمد بن علی (ف۴۶۳هـ)، تاریخ بغداد (تاریخ مدینة السّلام)، دراسة و تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۷ه‍/۱۹۹۷م.

۱۰۸- خطیب خوارزمی، علامه ابوالمؤید موفق بن احمد مکی معروف به أخطب خوارزم (ف۵۶۸هـ)، المناقب، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة، تحقیق: شیخ مالک محمودی، مؤسسة سید الشهداء (ع)، ۱۴۱۱هـ.

۱۰۹- خطیب شربینی، شمس الدین محمد بن احمد شافعی (ف۹۷۷هـ)، تفسیر السراج المنیر، دار الکتب العلمیة، بیروت، بدون تاریخ.

۱۱۰- خلیل بن احمد، ابو عبدالرحمن فراهیدی (ف۱۷۰ یا ۱۷۵هـ)، کتاب العین (مرتباً علی حروف المعجم)، ترتیب و تحقیق: د. عبدالحمید هنداوی، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۲۰۰۳م.

۱۱۱- خوئی، آیت الله العظمى سید ابوالقاسم موسوی (ف۱۴۱۳هـ)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ۲۴جلد، ط۵، ۱۴۱۳ه‍/۱۹۹۲م.

۱۱۲- دولابی، امام حافظ ابوبشر محمد بن احمد (ف۳۱۰هـ)، الکنی و الأسماء، ۲ جلد، ج۱، وضع حواشیه: شیخ زکریا عمیرات، وضع فهارسه: احمد شمس الدین، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۱۹۹۹م.

۱۱۳- دیار بکری، امام شیخ حسین بن محمد (ف۹۶۶هـ)، تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس، ۲ جلد، ج۱، بیروت، مؤسسة شعبان، بدون تاریخ.

۱۱۴- دینوری، ابوبکر احمد بن مروان مالکی (ف۳۳۳هـ)، المجالسة و جواهر العلم، ۱۰ جلد، ج۸، خرج أحادیثه و علّق علیه: ابوعبیده مشهور بن حسن آل سلمان، بیروت، دار ابن حزم، ط۱، ۱۴۱۹هـ/۱۹۹۸م.

۱۱۵- ذهبی، حافظ مورخ شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد (ف۷۴۸هـ)، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق: د. عمر عبدالسلام تَدْمُرِی، بیروت، دار الکتاب العربی، ط۱، ۱۴۰۷هـ/۱۹۸۷م.

۱۱۶- —، تذکرة الحفاظ، دراسة و تحقیق: زکریا عمیرات، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۹هـ/۱۹۹۸م.

۱۱۷- —، سیر أعلام النبلاء، تحقیق: شعیب ارناؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، مؤسسة الرسالة، ط۹، ۱۴۱۳هـ.

۱۱۸- —، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: على محمد بجاوى، دار المعرفة للطباعة والنشر، بیروت، ط۱، ۱۳۸۲هـ/۱۹۶۳م.

۱۱۹- راغب اصبهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد (ف۴۲۵هـ)، محاضرات الأدباء و محاورات الشعراء و البلغاء، ۲جلد، ج۲، بیروت، دار مکتبة الحیاة، بدون تاریخ.

۱۲۰- رافعی قزوینی، مورخ عبدالکریم بن محمد (ف۶۲۳هـ)، التدوین فی أخبار قزوین، تحقیق: شیخ عزیز الله عطاردی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۴ جلد، ج۴، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۷م.

۱۲۱- رحمانی همدانی، احمد، الإمام علی بن ابی طالب علیه السلام من حبه عنوان الصحیفة، المطبعة افسیت فتاحی، مؤسسة المنیر للطباعة و النشر، بدون تاریخ.

۱۲۲- ریشهری، محمد، موسوعة الإمام علی بن أبی طالب فی الکتاب و السنة و التاریخ، ۱۲جلد، بمساعدة: محمد کاظم الطباطبائی و محمود الطباطبائی، قم، دار الحدیث، ط۲، ۱۴۲۵هـ.

۱۲۳- زَبیدی، سید محمد مرتضی حسینی حنفی (ف۲۰۵هـ)، تاج العروس من جواهر القاموس، ۴۰ مجلد، تحقیق: علی هلالی، مراجعة: عبدالله علایلی و عبدالستار احمد فراج، مطبعة حکومة الکویت، ط۲، ۱۹۸۷م، ج۲ * ۱۹۸۷م، ج۳ * ۱۹۷۳م، ج۱۲ * ۱۹۷۵م، ج۱۵ * ۱۹۸۰م، ج۱۹ * ۱۹۹۰م، ج۲۶ * ۱۹۹۳م، ج۲۷ * ۱۹۹۷م، ج۲۹ * ۲۰۰۱م، ج۳۶٫

۱۲۴- زبیری، ولید بن احمد حسین، الموسوعة المیسرة فی تراجم أئمّة التفسیر و الإقراء و النحو و اللغة من القرن الأول إلی المعاصرین، جمع و إعداد: ولید بن احمد حسین زبیری و ایاد بن عبداللطیف قیسی و بشیر بن جواد قیسی و مصطفی بن قحطان حبیب و عماد بن محمد بغدادی، ۳جلد، ج۲، ط۱، السعودیة، المدینة المنورة، سلسلة إصدارات الحکمة، ۱۴۲۴هـ ۲۰۰۳م.

۱۲۵- زرکلی، خیر الدین بن محمود بن محمد (ف۱۳۹۶هـ)، الأعلام، ۸ جلد، ج۳ و ۵، ط۱۵، بیروت، دار العلم للملایین، ۲۰۰۲م.

۱۲۶- زمخشری، علامه ابوالقاسم جار الله محمود بن عمر (ف۵۳۸هـ)، أساس البلاغة، ۲ جلد، تحقیق: محمد باسل عیون سُود، ج۲، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۹هـ/۱۹۹۸م.

۱۲۷- —–، الفائق فی غریب الحدیث، وضع حواشیه: ابراهیم شمس الدین، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۷ه‍/۱۹۹۶م.

۱۲۸- —–، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بدون تاریخ.

۱۲۹- زینی دحلان، علامه سید احمد شافعی مکی (۱۳۰۴هـ)، أسنی المطالب فی نجاة أبی طالب، إعداد و تقدیم: صالح وردانی، القاهرة، مطابع سجل العرب، الهدف للإعلام، بدون تاریخ.

۱۳۰- سبط ابن جوزی، علامه شمس الدین ابوالمظفر یوسف بن فُرغلی حنفی (ف۶۵۴هـ)، تذکرة الخواص، قدم له: علامه سید محمد صادق بحرالعلوم، طهران، ناصر خسرو، مکتبة نینوی الحدیثة، بدون تاریخ.

۱۳۱- سری الرفّاء، ابوالحسن ابن احمد (ف۳۶۲هـ)، المحب و المحبوب و المشموم و المشروب، تحقیق: مصباح غلاونجی، دمشق، مطبوعات مجمع اللغة العربیة، ۱۴۰۷هـ/۱۹۸۶م.

۱۳۲- سزکین، د. فؤاد، تاریخ التراث العربی، المملکة العربیة السعودیة، إدارة الثقافة و النشر بجامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۲ جلد، ج۲، نقله إلی العربیة: د. عرفة مصطفی، راجع الترجمة: د. محمود فهمی حجازی و د. سعید عبدالرحیم، ۱۴۱۱هـ/۱۹۹۱م.

۱۳۳- سمعانی، امام ابوسعد عبدالکریم بن محمد تمیمی (ت۵۶۲هـ)، الأنساب، تقدیم و تعلیق: عبدالله عمر بارودی، ۵ جلد، دار الجنان، ط۱، بیروت، ۱۴۰۸هـ/۱۹۹۸م.

۱۳۴- سمهودی، امام نورالدین علی بن عبدالله حسنی (ف۹۲۲هـ)، خلاصة الوفا بأخبار دار المصطفى، المدینة المنورة، المکتبة العلمیة، طبع فی دمشق، ۱۳۹۲هـ/۱۹۷۲م.

۱۳۵- سهمی، ابوالقاسم حمزة بن یوسف (ف۴۲۷هـ)، تاریخ جرجان (معرفة علماء أهل جرجان)، بیروت، عالم المکتب، ۱۴۰۷ه‍/۱۹۸۷م.

۱۳۶- سهیلی، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله نحوی (ف۵۸۱هـ)، الروض الأنف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام، تحقیق: عمر عبد السلام سلامی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ط۱، ۱۴۲۱هـ/۲۰۰۰م.

۱۳۷- سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن حسین (ف۴۳۶هـ)، الأمالی (غرر الفوائد و درر القلائد فی التفسیر و الحدیث و الأدب)، ۴جلد، ج۲، تحقیق: سید محمد بدر الدین نعسانی، مصر، مطبعة السعادة، ط۱، ۱۳۲۵هـ/۱۹۰۷م.

۱۳۸- سیوطی، حافظ جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر (ف۹۱۱هـ)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید مندوب، ط۱، دار الفکر، لبنان، ۱۴۱۶هـ/۱۹۹۶م.

۱۳۹- —-، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ۲ جلد، ج۱، دار الفکر، ط۲، ۱۳۹۹هـ/۱۹۷۹م.

۱۴۰- —-، الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر، دار الفکر، بیروت، ط۱، ۱۴۰۱ ه‍/۱۹۸۱م.

۱۴۱- —-، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، دار الفکر، بیروت، ۱۹۹۳م.

۱۴۲- —-، شرح شواهد المغنی، اعتنی بتصحیحه: علامه شیخ محمد محمود ابن تلامیذ ترکزی شنقیطی، المطبعة البهیة، القاهرة، ۱۳۲۲هـ.

۱۴۳- —-، الفتح الکبیر فی ضم الزیادة إلی الجامع الصغیر، ۳ جلد، ج۳، تحقیق: یوسف نبهانی، دار الفکر، بیروت، ط۱، ۱۴۲۳هـ.

۱۴۴- —-، همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع، ۴ جلد، ج۱، تحقیق: احمد شمس الدین، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۸هـ/۱۹۹۸م.

۱۴۵- شبلنجی، شیخ مؤمن بن حسن مؤمن (ف۱۳۰۸هـ)، نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، قدم له: د. عبدالعزیز سالمان، المکتبة التوفیقیة، بدون تاریخ.

۱۴۶- شرف الدین، امام عبدالحسین موسوی (ف۱۳۷۷هـ)، المراجعات، تحقیق و تعلیق: حسین راضی، ط۲، بیروت، ۱۴۰۲ه‍/۱۹۸۲م.

۱۴۷- شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم (ف۵۴۸هـ)، الملل و النحل، تحقیق: أمیر علی مهنا و علی حسن فاعور، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴هـ/۱۹۹۳م.

۱۴۸- شوقی ضیف (ف۱۴۲۶هـ)، البحث الأدبی، القاهرة، دار المعارف، ط۷، ۱۹۹۲م.

۱۴۹- —-، تاریخ الأدب العربی (العصر الجاهلی)، القاهرة، دار المعارف، ط۲۴، ۲۰۰۳م.

۱۵۰- —-، تاریخ الأدب العربی (العصر العباسی الأول)، القاهرة، دار المعارف، ط۱۶، ۲۰۰۴م.

۱۵۱- —-، تاریخ الأدب العربی (العصر العباسی الثانی)، القاهرة، دار المعارف، ط۱۲، ۲۰۰۱م.

۱۵۲- شوکانی، امام محمد بن علی صنعانی یمانی (ف۱۲۵۰هـ)، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایة و الدرایة من علم التفسیر، عالم الکتب، بدون تاریخ.

۱۵۳- شیخ طوسی، شیخ الطائفة ابوجعفر محمد بن حسن (ف۴۶۰هـ)، الفهرست (فهرست کتب الشیعة و أصولهم)، تحقیق: شیخ جواد قیومی، مؤسسة نشر الفقاهة، مؤسسة النشر الاسلامی، ط۱، ۱۴۱۷هـ.ق.

۱۵۴- شیخ عباس قمی (ف۱۳۵۹هـ)، الکنى و الألقاب، تقدیم: محمد هادى امینی، ج۳، منشورات مکتبة الصدر، طهران، بدون تاریخ.

۱۵۵- شیخ مفید، امام ابوعبدالله محمد بن محمد نعمان عکبری بغدادی ملقّب به ابن المعلم (ف۴۱۳هـ)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، تحقیق: مؤسسة آل البیت، دار المفید، بدون تاریخ.

۱۵۶- —-، الإختصاص، صححه و علق علیه: على اکبر غفاری، رتب فهارسه: سید محمود زرندى مجرمى، منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم المقدسة، بدون تاریخ.

۱۵۷- شیهی، مصطفی، الفکر الشیعی و النزعات الصوفیة، ط۱، بغداد، مکتبة النهضة، ۱۹۶۶م.

۱۵۸- صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک (ف۷۶۴هـ)، تصحیح التصحیف و تحریر التحریف، تحقیق: سید شرقاوی، مراجعة: د. رمضان عبدالتواب، القاهرة، مکتبة الخانجی، ط۱، ۱۴۰۷هـ/۱۹۸۷م.

۱۵۹- —-، الوافی بالوفیات، ۲۹ مجلد، ج۱و۱۲و۲۱و۲۴، تحقیق و اعتناء: أحمد ارناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۲۰۰۰م.

۱۶۰- طبرانی، حافظ ابوالقاسم سلیمان بن احمد (ف۳۶۰هـ)، المعجم الأوسط، تحقیق: طارق بن عوض الله بن محمد و عبد المحسن بن ابراهیم حسینی، دار الحرمین، القاهرة، ۱۴۱۵ه‍/۱۹۹۵م.

۱۶۱- —-، المعجم الصغیر، تحقیق: محمد شکور محمود الحاج أمریر، المکتب الإسلامی، دار عمار، بیروت، عمان، ط۱، ۱۴۰۵هـ/۱۹۸۵م.

۱۶۲- —-، المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی بن عبد المجید سلفی، مکتبة العلوم و الحکم، الموصل، ط۲، ۱۴۰۴هـ/۱۹۸۳م.

۱۶۳- —-، مسند الشامیین، تحقیق: حمدی بن عبد المجید سلفی، مؤسسة الرسالة، بیروت، ط۱، ۱۴۰۵هـ/۱۹۸۴م.

۱۶۴- الطبری، محب الدین ابوالعباس احمد بن عبداللّه شافعی (ف۶۹۴هـ)، الریاض النضرة فی مناقب العشرة، ۴ جلد، ج۳،  اعتنی به و أخرجه: عبدالمجید طعمة حلبی، دار المعرفة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۸هـ/۱۹۹۷م.

۱۶۵- ——–، ذخائر العقبى فى مناقب ذوى القربى، عن نسخة دار الکتب المصریة و نسخة الخزانة التیموریة، عنیت بنشره: مکتبة القدسی، القاهرة، ۱۳۵۶هـ.

۱۶۶- طبری، امام ابوجعفر محمد بن جریر (ف۳۱۰هـ)، تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ الطبری)، ۸ جلد، تحقیق: نخبة من العلماء الأجلاء، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، بدون تاریخ.

۱۶۷- —-، جامع البیان فی تأویل القرآن (تفسیر الطبری)، تحقیق: أحمد محمد شاکر، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۲۰۰۰م.

۱۶۸- طحاوی، امام ابوجعفر احمد بن محمد (ف۳۲۱هـ)، شرح مشکل الآثار، ۱۶جلد، ج۱و۲و۳و۵و۸و۹و۱۰و۱۳، تحقیق: شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۱۵هـ/۱۹۹۴م.

۱۶۹- طریحی، شیخ فخر الدین بن محمد بن علی (ف۱۰۸۵هـ)، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینى، ط۲، مکتب نشر الثقافة الإسلامیة، ۱۴۰۸هـ.ق/۱۳۶۷ه‍.ش.

۱۷۰- طه حسین (ف۱۳۹۳هـ)، فی الأدب الجاهلی، ط۳، القاهرة، مطبعة الفاروق، ۱۹۳۳م.

۱۷۱- طیالسی، ابوداود سلیمان بن داود بن جارود (ف۲۰۴هـ)، المسند، دار الحدیث، بیروت، بدون تاریخ.

۱۷۲- عانی، د. سامی مکی، معجم ألقاب الشعراء، مکتبة الفلاح، دبی، دولة الإمارات العربیة المتحدة، ط۱، ۱۴۰۲هـ/۱۹۸۲م.

۱۷۳- عبدالرزاق، حافظ ابوبکر عبدالرزاق بن همّام صنعانی (ف۲۱۱هـ)، المُصنّف، تحقیق: حبیب الرحمن اعظمی، المکتب الإسلامی، بیروت، ط۲، ۱۴۰۳هـ

۱۷۴- عبدالقادر بغدادی (ف۱۰۹۳هـ)، خزانة الأدب و لُبّ لُباب لسان العرب، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، ۱۳جلد، القاهرة، مکتبة الخانجی، ج۱، ۱۹۷۹م* ج۱۱، ط۱، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م* ج۳، ط۴، ۱۹۹۷م* ج۶، ط۳، ۱۹۹۷م* ج۵، ط۲، ۱۹۸۴م.

۱۷۵- عثمان محمد، عبدالزهراء، سیرة أمیرالمؤمنین، مؤسسة الفکر الإسلامی، ط۱، ۱۹۹۳م.

۱۷۶- عسقلانی، امام حافظ شهاب الدین احمد بن علی بن حجر شافعی (ف۸۵۲هـ)، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: علی محمد بجاوی، دار الجیل، بیروت، ۱۴۱۲هـ/۱۹۹۲م.

۱۷۷- ———-، تهذیب التهذیب، دار الفکر، ط۱، ۱۴۰۴ ه‍/۱۹۸۴م.

۱۷۸- ———-، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، تحقیق: عبد العزیز بن عبد الله بن باز و محب الدین خطیب، رقم کتبه وأبوابه وأحادیثه وذکر أطرافها: محمد فؤاد عبد الباقی، دار الفکر، بدون تاریخ.

۱۷۹- ———-، لسان المیزان، ۷ جلد، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ط۲، ۱۳۹۰هـ/۱۹۷۱م.

۱۸۰- ———-، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، ۱۹جلد، ج۱۶، تحقیق: عبدالله بن ظافر بن عبدالله شهری، * ج۱۷، تحقیق: خالد بن عبدالرحمن بن سالم بکر *‌ ج۱۸، تحقیق: عبدالقادر بن عبدالکریم جوندل * تنسیق: د. سعد بن ناصر بن عبدالعزیز شثری، السعودیة، دار العاصمة و دار الغیث، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۲۰۰۰م.

۱۸۱- عقیل، محسن، أروع ما قیل فی محمد و أهل بیته، بیروت، لبنان، دار الرسول الأکرم (دار المحجة البیضاء)، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۱۹۹۹م.

۱۸۲- علامه حلی، ابومنصور حسن بن یوسف بن مطهر (ف۷۲۶هـ)، إیضاح الإشتباه فی ضبط تراجم الرجال، تحقیق: شیخ محمد حسون، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة، بدون تاریخ.

۱۸۳- —، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال‏، مؤسسة نشر الفقاهة، التحقیق: شیخ جواد قیومی، ط۱، ۱۴۱۷هـ.

۱۸۴- عینی، علامه بدرالدین ابومحمد محمود بن احمد (ف۸۵۵هـ)، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ۲۵جلد، ج۴و۱۶و۱۷، تحقیق: عبدالله محمود محمد عمر، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۲۱هـ/۲۰۰۱م.

۱۸۵- غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد شافعی (ف۵۰۵هـ)، إحیاء علوم الدین، ۴ جلد، ج۳، مکتبة و مطبعة: کریاطه فوترا، اندونیسیا، بدون تاریخ.

۱۸۶- غفّار، د. عبدالرسول، شاعر العقیدة المفجّع البصری، بیروت، دار الزهراء، ط۱، ۱۴۰۵هـ/۱۹۸۵م.

۱۸۷- فخر رازی، امام ذوالفنون فخرالدین محمد بن عمر (ف۶۰۴هـ)، التفسیر الکبیر و مفاتیح الغیب، ۳۲جلد، ج۵و۸و۱۹و۲۱و۲۵و۲۷، بیروت، دار الفکر، ط۱، ۱۴۰۱هـ/۱۹۸۱م.

۱۸۸- فسوی، ابو یوسف یعقوب بن سفیان (ف۲۷۷هـ)، المعرفة و التاریخ، تحقیق: د. أکرم ضیاء عُمَری، مؤسسة الرسالة، بیروت، ۱۴۰۱هـ.

۱۸۹- فیروزآبادی، قاضی ابوالطاهر مجدالدین محمد بن یعقوب (ف۸۱۷هـ)، القاموس المحیط و القابوس الوسیط فی اللغة، ۴ جلد، دار العلم للجمیع، بیروت، بدون تاریخ.

۱۹۰- قاضی عیاض، علامه ابوالفضل عیاض بن موسى (ف۵۴۴هـ)، الشفا بتعریف حقوق المصطفى، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۹ه‍/۱۹۸۸م.

۱۹۱- قرطبی، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد (ف۶۷۱هـ)، تفسیر القرطبی (الجامع لأحکام القرآن)، تحقیق : هشام سمیر بخاری، دار عالم الکتب، الریاض، ۱۴۲۳ هـ/ ۲۰۰۳م.

۱۹۲- قسطلانی، علامه احمد بن محمد (ف۹۲۳هـ)، إرشاد الساری شرح صحیح البخاری، ۱۰ جلد، ج۶، ط۷، المطبعة الکبری الأمیریة ببولاق مصر المحمیة، ۱۳۲۵هـ.

۱۹۳- ——-، المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، ۳ جلد، ج۱و۲، شرحه و علق علیه: مأمون بن محیی الدین جنّان، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۶هـ/۱۹۹۶م.

۱۹۴- قفطی، وزیر جمال الدین ابوالحسن علی بن یوسف (ف۶۲۴هـ)، إنباه الرواة علی أنباه النحاة، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ۳ جلد، ج۳، القاهرة: دار الفکر العربی، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة، ط۱، ۱۴۰۶هـ/۱۹۸۶م.

۱۹۵- قندوزی، حافظ شیخ سلیمان بن ابراهیم حنفی (ف۱۲۹۴هـ)، ینابیع المودة لذوی القربى، ۳ جلد، ج۱ و ۲، تحقیق: سید علی جمال اشرف حسینی، ط۱، دار الأسوة، ۱۴۱۶هـ.

۱۹۶- کحاله، عمر رضا (ف۱۴۰۸هـ)، أعلام النساء فی عالمی العرب و الإسلام، ۵ جلد، ج۴، مؤسسة الرسالة، بیروت، بدون تاریخ.

۱۹۷- —، معجم المؤلفین، ۴ جلد، ج۳، بیروت، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۱۴هـ ۱۹۹۳م.

۱۹۸- کلباسی، میرزا ابوالهدی (ف۱۳۵۶هـ)، سماء المقال فی علم الرجال، تحقیق: سید محمد حسینی قزوینی، قم، ط۱، ۱۴۱۹هـ.

۱۹۹- کنجی، ابوعبدالله محمد بن یوسف شافعی (مقتول۶۵۸هـ)، کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب، تحقیق و تصحیح و تعلیق: محمد هادی امینی، دار إحیاء تراث أهل البیت، طهران، ط۳، ۱۴۰۴هـ.

۲۰۰- کیلانی، محمد سید، أثر التشیع فی الأدب العربی، دار العرب للبستانی، القاهرة، ط۲، ۱۹۹۶م.

۲۰۱- مالک بن انس، امام ابوعبدالله اصبحی (ف۱۷۹هـ)، الموطّأ (روایة محمد بن الحسن)، تحقیق: د.تقی الدین ندوی، دار القلم، دمشق، ط۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۱م.

۲۰۲- مبرد، امام ابوالعباس محمد بن یزید (ف۲۸۵هـ)، الکامل فی اللغة و الأدب، ۴ جلد، ج۳، حققه و علق علیه و صنع فهارسه: د. محمد احمد دالی، مؤسسة الرسالة، بیروت، ط۲، ۱۴۱۸هـ/۱۹۹۷م.

۲۰۳-متّقی هندی، علامه علاء الدین علی بن حسام الدین (ف۹۷۵هـ)، کنز العمّال فی سنن الأقوال و الأفعال، مؤسسة الرسالة، بیروت، ۱۹۸۹م.

۲۰۴- مجلسی، علامه محمد باقر (ف۱۱۱۱هـ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ط۲، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۲۰۵- محمودی، علامه شیخ محمد باقر، أسمی المناقب فی تهذیب أسنی المطالب فی مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب لابن الجزری، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۲۰۶- ——-، کشف الرمس عن حدیث رد الشمس، مؤسسة المعارف الاسلامیة، قم، ط۱، ۱۴۱۹هـ.

۲۰۷- —–، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة، ۸ جلد، ط۱، النجف، مطبعة النعمان، ۱۹۶۵م.

۲۰۸- مرزوقی، ابوعلی احمد بن محمد (ف۴۲۱هـ)، شرح دیوان الحماسة، ۲جلد، نشره: احمد امین و عبدالسلام هارون، بیروت، دار الجیل، ط۱، ۱۴۱۱هـ ۱۹۹۱م.

۲۰۹- مزی، جمال الدین أبوالحجّاج یوسف (ف۷۴۲هـ)، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، تحقیق: د. بشار عوّاد معروف، مؤسسة الرسالة، بیروت، ۳۵جلد، ج۳۱، ط۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۲م.

۲۱۰- مسلم، امام ابوالحسین مسلم بن حجّاج قشیری نیشابوری (ف۲۶۱هـ)، الجامع الصحیح، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بدون تاریخ.

۲۱۱- مفجّع، ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالله (ف۳۲۷هـ)، (شرح قصیدة الأشباه)، به خط شیخ احمد نجفعلی امینی، سال ۱۳۵۴ق، ایران (موجود در نسخ خطی کتابخانه آیت الله مرعشی قم).

۲۱۲- مقریزی، تقی الدین احمد بن علی بن عبدالقادر (ف۸۴۵هـ)، إمتاع الأسماع  بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق و تعلیق: محمد عبدالحمید نمیسی، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۵ مجلد، ج۱، ط۱، ۱۴۲۰هـ/۱۹۹۹م.

۲۱۳- مناوی، علامه زین الدین محمد عبد الرؤوف (ف۱۰۳۱هـ)، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر من أحادیث البشیر النذیر، تحقیق: احمد عبد السلام، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۵ه‍/۱۹۹۴م.

۲۱۴- منتفکی، عبـدالله صالح، (معجم ما أُلّف عن أبی طالب)، مجلة تراثنا، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، العدد ۶۳ و ۶۴، ۱۴۲۱هـ.

۲۱۵- نباهی، شیخ ابوالحسن علی بن عبدالله مالقی اندلسی (ف۷۹۲هـ)، تاریخ قضاة الأندلس (المرقبة العلیا فیمن یستحق القضاء و الفتیا)، تحقیق: لجنة إحیاء التراث العربی، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، ط۵، ۱۴۰۳هـ/۱۹۸۳م.

۲۱۶- نبهان، د. عبد الإله احمد، (بحث حول کتاب الملاحن لابن درید)، بحث مقدّم إلى مؤتمر المخطوطات الألفیة بمکتبة الإسکندریة، ۲۰۰۴م.

۲۱۷- نجاشی، شیخ ابوالعباس احمد بن علی اسدی کوفی (ف۴۵۰هـ)، الرجال (فهرست أسماء مصنّفی الشیعة)، تحقیق: سید موسى شبیرى زنجانى، قم، موسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، بدون تاریخ.

۲۱۸- نسائی، امام ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب (ف۳۰۳هـ)، خصائص أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب، حققه و صحح أسانیده و وضع فهارسه: محمد هادى امینی، مکتبة نینوى الحدیثة، بدون تاریخ.

۲۱۹- —-، السنن الکبرى، تحقیق: د. عبد الغفار سلیمان بنداری و سید کسروی حسن، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۱۴۱۱هـ/۱۹۹۱م.

۲۲۰- نمازی، علامه شیخ علی شاهرودی (ف۱۴۰۵هـ)، مستدرک سفینة البحار، بتحقیق و تصحیح: شیخ حسن بن علی نمازی، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، ۱۴۱۹هـ.

۲۲۱- نویری، شهاب الدین احمد بن عبد الوهّاب (ف۷۳۲هـ)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، تحقیق: مفید قمحیة و جماعة، دار الکتب العلمیة، بیروت، ط۱، ۳۳جلد، ج۲، ۱۴۲۴هـ/۲۰۰۴م.

۲۲۲- هیثمی، حافظ نورالدین علی بن ابی بکر (ف۸۰۷هـ)، مجمع البحرین فی زوائد المعجمین الأوسط و الصغیر، ۹ جلد، ج۶و۷، تحقیق و دراسة: عبدالقدوس بن محمد نذیر، الریاض، مکتبة الرشد، ط۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۲م.

۲۲۳- —–، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۲هـ

۲۲۴- هیکل، محمد حسین (ف۱۳۳۵هـ)، حیاة محمد، ط۱۴، دار المعارف، القاهرة، ۱۹۷۷م.

۲۲۲۵- واحدی، امام ابو الحسن علی بن احمد نیشابوری (ف۴۶۸هـ)، أسباب النزول، القاهرة، مؤسسة الحلبی و شرکاه، ۱۳۸۸ه‍/۱۹۶۸م.

۲۲۶- یاقوت حموی، امام شهاب الدین ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله رومی بغدادی (ف۲۲۶هـ)، معجم الأدباء (إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب)، تحقیق: د. احسان عباس، ۷ جلد، دار الغرب الإسلامی، بیروت، ط۱، ۱۹۹۳م.

۲۲۷- ——، معجم البلدان، ۵ جلد، ج۳، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۷هـ/۱۹۷۷م.

۲۲۸- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (ف۲۹۲هـ)، تاریخ الیعقوبی، مؤسسه و نشر فرهنگ اهل بیت (ع)، قم، دار صادر، بیروت، بدون تاریخ.

 

 

چکیده

          این رساله در راستای امر خطیر احیای متون، به تصحیح و بررسی نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» مفجّع بصری (ف۳۲۷هـ)، ادیب، شاعر، کاتب، نحوی و لغوی برجسته عصر عَبَّاسی، از شاعران متعهد شیعه قرن چهارم هجری پرداخته، تا خوانندگان گرامی، با وی و فرهنگ و ادب و شعر و جایگاه شاعر و شرایط زمانه او آشنا گردند. مفجّع بصری در شعر خویش به موضوع اهل بیت (ع) اهتمام ورزیده، و در مظلومیت آنان، غم و اندوه بسیار داشته، که به همین خاطر به این لقب، شناخته شده است.

از ولادت و دوران نوجوانی شاعر، اطلاع بسیاری در دست نیست، که شاید بتوان دلایل سیاسی و مذهبی را علت اصلی این امر دانست.

شخصیت و عقیده مفجّع در هیچ یک از کتب تاریخی و تراجم، به بدی ذکر نشده و تماماً او و جایگاهش را ستوده اند.

همچنین مفجّع حایز جایگاه علمی و ادبی رفیعی در عصر خود بوده، و در غرائب لغات، و نحو، و قرآن و حدیث، و روایت، و تاریخ اسلامی، و شناخت کشورها و اماکن جغرافیایی، به درجه استادی نایل آمد، و شاگردان بسیاری از محضر او بهره مند شدند؛ چنانکه او را قائم مقام ابن درید بصری در تألیف و تدریس معرفی کرده اند. این امر را می توان از اسامی آثار او که بالغ بر ۱۵ اثر می باشد فهمید، اما جای بسی تاسف است که از میان تمامی این تالیفات ارزشمند، فقط رساله «شرح قصیده الاشباه» و بخشی از کتاب «الترجمان فی معانی الشعر»، و قطعه هایی از دیوان او، برجای مانده است.

در مصادر و منابع مختلف، به استادان و شاگردان مفجّع، اشاره چندانی نشده است، که باید اسامی آنان را از لابلای کتابهای مرتبط، استخراج نمود.

دربارة تاریخ وفات شاعر، اختلاف نظر وجود دارد، اما از میان سالهای ذکر شده، سال ۳۲۷ هجری صحیحتر می باشد، چرا که یاقوت حموی به نقل از «تاریخ ابن بشران»، روایتی را از ابن عبدالمجید بن بشران ذکر کرده، که دقیقاً تاریخ فوت شاعر را نشان می دهد.

دیوان مفجّع بصری مانند سایر شعرای هم دورانش، دربردارنده اکثر فنون شعری مهم، مثل وصف و غزل و رثاء و مدح و هجاء می باشد؛ هر چند که وی در برخی فنون، مانند هجاء، غزل و مدح، و خصوصاً مدح اهل بیت (ع) سرآمدتر می باشد. شعر مفجّع، نیکو و ارزشمند، و حجم بسیاری از آن در مورد ائمه اطهار (ع) است، که از بارزترین و مهمترین نمونه های آن «قصیده الاشباه» شاعر می باشد. مفجّع به صراحت تمام، مذهب امامیه خود را در این قصیده اعلان می کند، چرا که واژه «امامت» در ابیات متعددی از آن آمده، و به آن تصریح گردیده است. در این قصیده، به موضوع ولایت علی (ع) و فضایل حضرت پرداخته شده، و همچنین می توان تسلط شاعر به قرآن و حدیث و روایت و لغت عرب و تاریخ اسلامی را بخوبی در قصیده مشاهده کرد.

درباره نسخه خطی که در این رساله، به تصحیح و شرح و بررسی آن پرداخته شده، باید بگوییم که تنها نسخه موجود، به تصویر شمارة (۱۲۹۰) با عنوان «شرح قصیده الاشباه»، با مضمون مناقب امیرالمومنین علی (ع) و بصورت منظوم، به خط احمد بن نجفعلی امینی تبریزی پدر علامه امینی (ره)، و در شمار نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی موجود می باشد. متن نسخه، شرحی است بر قصیدة الاشباه، که توسط خود مفجّع، انجام شده است. در این قصیدة یائیه، استناد به حدیث نبوی «تشبیه یا اشباه» شده، حدیثی که حضرت علی (ع) را به انبیای اولو العزم (ع) تشبیه نموده، و ناظم در شرح قصیده، با استفاده از روایاتی که از مشایخ خود شنیده،‌ به شرح فضایل و مناقب علی (ع) می پردازد.

شایان ذکر است که ابیاتی جعلی، پیرامون ابوطالب (ع) و پدر ابراهیم (ع) و ادعای کافر بودن ایشان، در این نسخه به چشم می خورد، که با مذهب مفجّع منافات دارد، و با دلایل محکم و متقنی قابل رد می باشد.

 

مقدمه

میراث مکتوب اسلامی، مملو از ذخایر ارزشمندی است که بر برخی از آنها، سالیان متمادی و بلکه قرنها گرد و غبار فراموشی و غفلت نشسته است. اما خوشبختانه امروز در سراسر سرزمین اسلامی و بخصوص کشور عزیز ما، تلاشهای سترگ و گرانسنگی در جهت احیاء و تصحیح و تحقیق این میراث گرانبها، صورت گرفته، که جای بسی خرسندی است. باید گفت که جامعه دانشگاهی ما نیز از این قافله علمی و حرکت تحقیقی عقب نمانده و جای امیدواری است که این جنبش عظیم در میان دانشگاهیان، سیر پر شتابتری به خود بگیرد، و استادان گرامی و دانشجویان عزیز همت والایی در جهت این امر خطیر و احیاء و تصحیح متون کهن از خود نشان دهند.

این رساله نیز در این راستا، به احیاء و تصحیح و بررسی نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» مفجّع بصری شاعر اهل بیت، و از شاعران امامیه قرن چهارم هجری، می پردازد. در این رساله سعی شده است تا این شخصیت ادبی برجسته متعلق به سده چهارم هجری و میراث کهن وی که میراث غنی ادبی و علمی و مذهبی سرشار از التزام به ائمه اطهار (ع) است به محافل ادبی و پژوهشی معرفی گردد، تا خوانندگان با وی و فرهنگ و ادب و شعر و جایگاه شاعر و شرایط زمانه او آشنا گردند.

در خصوص صاحب این نسخه خطی نیز باید بگوییم که با کمی تفحص و غور در مصادر ادبی و تاریخی و کتب شرح حال و طبقات، به منظور جمع آوری مطالبی پیرامون شاعر، دریافتیم که آنچه از یک ادیب و شاعر و اهل حدیث و زبان شناس سرآمد و برجسته ای مانند مفجّع بر جای مانده، در قیاس با سایر شاعران و ادیبان معاصر وی مانند بحتری، ابن معتز، جاحظ، ابن قتیبه و دیگران، بسیار ناچیز می باشد. علت این امر نیز تا حدودی روشن و واضح می نماید، چرا که وی مانند اکثر شاعران و ادیبان هم عصرش، با دربار سلاطین عَبَّاسی ارتباط چندانی نداشته است. او در شعر خویش به موضوع اهل بیت (ع) اهتمام ورزیده، و لذا عدم حمایت درباریان و نیز اغراض سیاسی دست به دست هم داده اند تا نام او با گذر زمان کمرنگ گردد. به همین جهت سعی شده است در حد امکان، پژوهشی جامع و مفصل پیرامون اخبار و اشعار این ادیب و شاعر توانمند از منابع قدیم و جدید صورت گیرد، تا آنچنانکه شایسته است، مفجّع بصری، نام و جایگاهش را در میان دیگر شعرای ممتاز این دوره‌ بدست آورد.

رساله به سه فصل تقسیم شده است: فصل اول، شرح حالی است نسبتا مفصل بر زندگی مفجّع بصری و جایگاه علمی و ادبی این شاعر بزرگ شیعه. فصل دوم به بررسی دیوان شاعر پرداخته و مضامین و موضوعات اشعار آن را مورد تفحص و کنکاش قرار می دهد. در فصل سوم و پایانی که پیکره اصلی رساله را تشکیل می دهد، نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» تصحیح، و ابیات آن ترجمه، و مضامین مطرح شده در نسخه، با کمک منابع دست اول ادبی، لغوی، تاریخی، تفسیری، حدیثی، شرح حال، و کلامی، که یک به یک توسط پژوهشگر رؤیت شده، شرح و بررسی گردیده است.

در تصحیح این نسخه خطی، بر اسلوبهای زیر تکیه گردیده است:

۱- اساس کار، بر تنها تصویر موجود از نسخه اصلی، که در کتابخانه آیت الله مرعشی قم، به شماره (۱۲۹۰) موجود می باشد، قرار گرفته است.

۲- در شواهد شعری بیان شده در نسخه، تحقیق بعمل آمده، و صورت صحیح شواهد و منابع آن، ذکر گردیده است.

۳- آیات کریمه و احادیث شریفه و اخبار تاریخی، از نسخه خطی استخراج، و شرح و بررسی لازم در مورد آن انجام شده است.

۴- در تصحیح نسخه حاضر، قوانین علمی تصحیح نسخ خطی، لحاظ گردیده، و در تصحیح خطاها و بررسی صحت برخی اسامی أعلام و سلسله راویان، به کتابهای معتبر مربوطه مراجعه شده است.

۵- آیات و احادیث و شواهد شعری و برخی واژگان دشوار نسخه، حرکت گذاری شده است.

نگارنده در تحقیق و بررسی مطالعات خود پیرامون موضوع پایان نامه، از روش کتابخانه ای استفاده نموده و در برخی اوقات از سایتهای اینترنتی و لوح های فشرده مرتبط با موضوع، بهره گیری کرده است. متاسفانه کتابها و مقَالَات چشمگیری درباره شاعر نگاشته نشده است، جز کتاب «شاعر العقیده المفجّع البصری» نوشته دکتر عبدالرسول الغفّار که دار الزهراء بیروت در سال ۱۹۸۵ میلادی به چاپ رسانده است. نویسنده در این کتاب با استفاده از منابع مهم تاریخی و ادبی به جمع آوری اشعار و آثار مفجّع اقدام نموده و مختصری به شرح احوال شاعر نیز پرداخته است.

در خاتمه امیدوارم که این بضاعت مزجات با تمام کاستیها و لغزشهایش، مورد توجه استادان محترم و دانشجویان عزیز قرار گیرد. و ما توفیقی إلا بالله، علیه أتوکّل و إلیه أنیب.

۱-۱ نام و لقب و کنیه

ابوعبدالله محمَّد بن احمد بن عبدالله، ادیب و شاعر و کاتب و نحوی و زبان شناس شیعی برجسته بصره، ملقب به «مفجّع» می باشد (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۶-۲۳۴۴؛ ابن ندیم، بی تا، ۹۱؛ نجاشی، بی تا، ۳۷۴؛ شیخ طوسی، ۱۴۱۷، ۲۲۸ و ۲۲۹ و ۳۲۹؛ ابن شهر آشوب، ۱۹۶۱، ۱۷۹؛ قفطی، ۱۹۸۶، ۳/۳۱۲ و ۳۱۳؛ ابن داود حلی، ۱۹۷۲، ۱۶۲؛ علامه حلی، ۱۴۱۷، ۲۶۵؛ ذهبی، ۱۹۸۷، ۲۳/۶۴۷؛ صفدی، ۲۰۰۰، ۱/۱۱۶ و ۱۱۷؛ صفدی، ۱۹۸۷، ۱۸؛ سیوطی، ۱۹۷۹، ۱/۳۱)([۱])

برخی منابع، دلیل این لقب را، سرودن اشعار در مورد اهل بیت (ع) و زاری شاعر بر مصایب و مظلومیت ائمه اطهار (ع) می دانند (نجاشی، بی تا، ۳۷۴؛ ابن داود حلی، ۱۹۷۲، ۱۶۲؛ علامه امینی، ۱۹۷۷، ۳/۳۶۱؛ شوقی ضیف، ۲۰۰۱، ۳۹۷) و به عقیده برخی منابع دیگر، سرودن بیت زیر سبب شد به مفجّع ملقب گردد (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۷؛ قفطی، ۱۹۸۶، ۳/۳۱۲؛ شوقی ضیف، ۲۰۰۱، ۳۹۷؛ عانی، ۱۹۸۲، ۲۱۷؛ کیلانی، ۱۹۹۶، ۱۳۵):

إنْ کانَ قِیلَ لِیَ المفجّع نُبْزَاً

فَلَعَمْری أَنَا المفجّع هَمَّا([۲])

 

 (نجاشی، بی تا، ۳۷۴؛ ابن داود حلی، ۱۹۷۲، ۱۶۲؛ عبدالقادر بغدادی، ۱۹۸۳، ۱۱/۲۶۹؛ شیخ عَبَّاس قمی، بی تا، ۳/۱۹۷؛ علامه امینی، ۱۹۷۷، ۳/۳۶۱؛ عانی، ۱۹۸۲، ۲۱۸)

قفطی در خصوص لقب شاعر چنین گوید: «او شعر بسیاری درباره اهل بیت (ع) دارد، که در آن اسامی ایشان را ذکر می کند و بر شهادتشان زاری و ندبه سر می دهد، و از این روست که مفجّع نامیده شده است»([۳]) (قفطی، ۱۹۸۶، ۳/۳۱۲)

اما ابن عساکر در کتاب «تاریخ دمشق»، علت سرودن شعر درباره اهل بیت (ع) توسط مفجّع و الگو برداری وی از «کمیت بن زید اسدی» را اینگونه بیان می کند: «ابوالحسن نجار گوید: از ابوعبدالله مفجّع شنیدم که می گفت: علت سرایش شعر توسط من درباره اهل بیت (ع) این است که در جزئی از شعر کمیت نگریستم، پس از آن در همان شبی که قدری از شعر وی را خواندم، در خواب امیر مومنان علی (ع) را دیدم، پس عرض کردم: دوست دارم که درباره اهل بیت (ع) شعر بسرایم. فرمود: تو را به کمیت راهنمایی می کنم، پس دنباله روی او باش، چرا که او امام و پیشوای شاعران ما اهل بیت (ع) می باشد و پرچم ایشان روز قیامت در دستان اوست تا آنان را به سوی ما هدایت کند»([۴]) (ابن عساکر، ۱۹۹۷، ۵۰/۲۴۶ و ۲۴۷)

ابن ندیم در فن سوم از مقَالَه دوم کتاب خود «الفهرست»، شرح حال مفجّع بصری را در طبقه علمای نحوی و لغویی ذکر می کند که به هر دو مکتب بصره و کوفه در قواعد نحوی و زبانی گرایش دارند (ابن ندیم، بی تا، ۹۱) کارل بروکلمان نیز مفجّع را در گروه عالمان بغداد قرار می دهد و به مدرسه و مکتب او اشاره می کند (بروکلمان، بی تا، ۲/۲۳۶)

کنیه اصلی وی «ابو عبدالله» می باشد؛ اما برخی مصادر مثل «جذوة المقتبس» حُمیدی و «تاریخ الادب العربی- العصر العَبَّاسی» شوقی ضیف، کنیه وی را «ابو عبیدالله» ذکر کرده اند: «ابواحمد عسکری نحوی از ابو عبیدالله مفجّع، شعری برای ما خواند»([۵]) (حُمیدی، ۱۹۶۶، ۳۰۴؛ ابن عساکر، ۱۹۹۶، ۳۸/۳۲۱؛ شوقی ضیف، ۲۰۰۱، ۳۹۶)

مفجّع در اکثر منابع به این لقب خوانده می شود، اما در «کشف الظنون» حاجی خلیفه، با تصحیف، لقب او «العَجیج»([۶]) آمده است (حاجی خلیفه، بی تا، ۱/۱۰۴ و ۲/۱۱۳۱) لقب شاعر «ابن المفجّع» نیز ذکر شده است (زبیدی، ۱۹۸۰، ۱۹/۵۴۴)

با توجه به اختلاف ذکر القاب در منابع، و اجماع اکثر کتابها بر لقب «المفجّع»، می توانیم در این باره به کم دقتی و تصحیف برخی مولفان و یا اشتباهات چاپی حکم کنیم.

در مورد نام پدر شاعر نیز اختلافاتی در منابع دیده می شود. برخی نام پدر او را «عبدالله» ذکر کرده اند؛ مثلاً ابن ندیم در «فهرست» خود و یاقوت حموی به نقل از «تاریخ ابن بشران» گویند: «محمَّد بن عبدالله المفجّع» (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۴۰؛ ابن ندیم، بی تا، ۹۱؛ زبیری، ۲۰۰۳، ۲/۱۹۲۴)؛ ذهبی نیز در کتاب «تاریخ الإسلام» می گوید: «هو محمَّد بن عبدالله البصری النحوی» (ذهبی، ۱۹۸۷، ۲۳/۶۴۷ ش۵۷۵)؛ اما صفدی، قول دیگری را درباره نام پدر او نقل می کند: «هو محمَّد بن محمَّد» (صفدی، ۲۰۰۰، ۱/۱۱۶؛ سزکین، ۱۹۹۱، ۲/۵۰۹) و در کتاب «تصحیح التصحیف» صفدی، نام پدر او «عبیدالله» ذکر شده است (صفدی، ۱۹۸۷، ۱۸؛ کیلانی، ۱۹۹۶، ۱۳۵)

نام جدّ وی در اکثر منابع، «عبدالله» ذکر شده است، به استثنای چند منبع، که نام جدّ مفجّع را «عبیدالله» آورده اند (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۶؛ زرکلی، ۲۰۰۲، ۵/۳۰۸؛ جبوری، ۲۰۰۳، ۱۱۸؛ زبیری، ۲۰۰۳، ۲/۱۹۲۴)

یاقوت حموی خاطر نشان می کند که سلسله نسب مفجّع را با استناد به خط طبری معروف به «مِضْرابُ اللَّبَن»([۷]) بصری یافته است: «محمَّد بن احمد بن عبیدالله کاتب، معروف به مفجّع، همنشین ثعلب، همچنین به خط طبری معروف به مضراب اللبن از اهالی بصره، نسب مفجّع را یافتم»([۸]) (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۶)

در کتاب بروکلمان، نام پدر و جدّ مفجّع، اشتباهاً اینگونه ذکر گردیده است: «المفجّع محمَّد بن أحمد بن أحمد بن عبیدالله الکاتب البصریّ» (بروکلمان، بی تا، ۲/۲۳۶) اکثر منابع – آنچنانکه قبلا ذکر شد- نام پدر وی را «احمد» و نام جد وی را «عبدالله» ثبت کرده اند، و به نظر می رسد این موارد اختلاف در شمار تصحیفات و اشتباهات نوشتاری قرار گیرد.


۱-۲ ولادت و نوجوانی

تقریباً اکثر منابعی که در مورد مفجّع بصری سخنی به میان آورده اند، به زندگی شاعر به صورت موجز و خلاصه پرداخته اند و سخنی از محل تولد، و ذکری از خانواده و اصل و نسب وی، و بطور کلی زندگی پیش از مطرح شدن مفجّع در محافل و مجامع علمی و ادبی، به میان نیاورده اند. اما از آنجایی که کتب تراجم و سایر منابع شرح حال مفجّع، او را به بصره منسوب می کنند و وی را «مفجّع بصری» می نامند،‌ این احتمال قوی می شود که شاعر در بصره متولد شده باشد،‌ چرا که غالباً‌، افراد را به محل تولدشان نسبت می دهند. شاید بتوان دلایل سیاسی و مذهبی را علت اصلی بیان زندگی شاعر بطور خلاصه توسط اکثر منابع، دانست (غفار، ۱۹۸۵، ۱۵ و ۱۶)


۱-۳ شخصیت و مذهب

شاعر در بصره، محیطی که با محبت و تشیع علی و فرزندانش (ع) ممتاز می گردد، متولد شده است. در قرن دوم و سوم هجری، مذهب شاعران در کنار دیگر خصوصیات، یکی از مهمترین اموری بود که شاعری را از دیگر شاعران متمایز می ساخت (غفار، ۱۹۸۵، ۴۷)

مفجّع آنچنانکه از اشعار او بخصوص «قصیده الاشباه» وی مشخص است، شاعری است شیعی و دوازده امامی. یکی از بارزترین نشانه ها و دلایل عشق و محبت او به علی و خاندانش (ع)،‌ قصیده «الأشباه» اوست، و آنچنان که در فصلهای بعدی مفصلاً به آن خواهیم پرداخت، در این شاهکار شعریش، به بیان فضایل علی (ع) می پردازد و آن حضرت (ع) را با استناد به حدیثی از پیامبر اعظم (ص) معروف به «حدیث تشبیه یا اشباه»، جامع صفات و شبیه پیامبران الهی (ع) معرفی می کند.

هیچ یک از کتب تاریخی و تراجم، از شخصیت و عقیدة وی به بدی یاد نکرده اند و تماماً او و جایگاهش را ستوده اند. مثلاً نجاشی گوید: «او بزرگیست از بزرگان زبان و ادب و حدیث، و دارای مذهب صحیح و اعتقاد نیکو و شعر بسیار درباره اهل بیت (ع) می باشد»([۹]) (نجاشی، بی تا، ۳۷۴؛ ابن داود حلی، ۱۹۷۲، ۱۶۲؛ حر عاملی، ۱۴۱۴، ۳۰/۴۵۸؛ کلباسی، ۱۴۱۹، ۲/۲۵۵ و ۳۳۶؛ شیخ عَبَّاس قمی، بی تا، ۳/۱۹۷؛  علامه امینی، ۱۹۷۷، ۳/۳۶۱؛ زبیری، ۲۰۰۳، ۲/۱۹۲۴) قفطی و یاقوت حموی نیز گویند: «او شاعریست با سروده های بسیار، دانشمند و ادیب»([۱۰]) (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۷ و ۲۳۴۳؛ قفطی، ۱۹۸۶، ۳/۳۱۲؛ کیلانی، ۱۹۹۶، ۱۳۵) صفدی و ذهبی نیز اینچنین وی را وصف می کنند: «شاعری نوآور و بزرگ، و شیعه ای دلسوخته و آتشین طبع بود»([۱۱]) (ذهبی، ۱۹۸۷، ۲۳/۶۴۷؛ صفدی، ۲۰۰۰، ۱/۱۱۶؛ زبیری، ۲۰۰۳، ۲/۱۹۲۴) علامه امینی در کتاب خود «الغدیر» گوید: «مفجّع از معدود شیعیان امامیه است که او را به عقیده نیکو و سلامت مذهب و اندیشه درست ستوده اند»([۱۲]) (علامه امینی، ۱۹۷۷، ۳/۳۶۱) همچنین سیوطی به نقل از یاقوت حموی گوید: «او از نحویان بزرگ، و شاعری نوآور و شیعی بود»([۱۳]) (یاقوت حموی، ۱۹۹۳، ۵/۲۳۳۶؛ سیوطی، ۱۹۷۹، ۱/۳۱)

مفجّع به صراحت تمام، مذهب امامیه خود را در «قصیده الأشباه» اعلان می کند، چرا که واژه «امامت» در ابیات متعددی از قصیده او آمده، و به آن تصریح شده است؛ مانند این ابیات:

بیت ۴۵

و کَذاکَ الإِمامُ بالنَّهرِ أَفْنَی

مَنْ عَصَاهُ وَ طاوَعَ الرَّاسِبیَّا

بیت ۶۰

فَاجْتَلَی الصَّخْرَةَ الإِمامُ فَکانَتْ

کُـرَةَ الصَّولَجانِ تُدْحَی دَحِیَّا

بیت ۱۰۴

و کَمَا قامَ بالأَمَانةِ ذُو الکِفْـ

لِ وَجَدْنا إمامَنَا الهَاشِمِیَّا

بیت ۱۱۰

خِیْرَةٌ بِنتُ خِیْرَةٍ رَضِیَ اللّـ

ــهُ لَهَا الخَیْرَ و الإِمامَ رَضِیَّا

بیت ۱۱۴

قَتَلَ السَّیِّدَ الإِمامَ قَسیمَ الـ

ــنّارِ خَتْلاً کَیْمَا یَنالُ بَغِیَّا

بیت ۱۵۱

وَدَّ خَیْراً لِقَومِهِ و أَبَی الرَّحـ

ـمَانُ إلّا إمامَنَا الطَالِبِیَّا

مفجّع همچنین در این قصیده، به موضوع وصایت و جانشینی و ولایت علی (ع) تأکید می کند و چنانکه خواهد آمد، یکی از دلایل قتل او، همین صراحت در بازگویی عقاید مذهبیش می باشد.


[۱]جهت اطلاع بیشتر نک: تفرشی، ۱۴۱۸، ۴/۱۱۹؛ حاجی خلیفه، بی تا، ۱/۱۰۴ و ۳۹۷ و ۲/۱۱۳۱ و ۱۸۶۹؛ عبدالقادر بغدادی، ۱۹۸۳، ۱۱/۲۶۹ و ۱۹۹۷، ۶/۴۶۲؛ حر عاملی، ۱۴۱۴، ۳۰/۴۵۸ و ۴۵۹؛ شیخ عباس قمی، بی تا، ۳/۱۹۷؛ بروکلمان، بی تا، ۲/۲۳۶؛ علامه امینی، ۱۹۷۷، ۳/۳۶۱-۳۶۶؛ زرکلی، ۲۰۰۲، ۵/۳۰۸؛ آقا بزرگ تهرانی، بی تا، ۱۷/۱۰۸ و ۱۰۹؛ اسماعیل پاشا بغدادی، ۱۹۵۵، ۲/۳۱؛ اسماعیل پاشا بغدادی، بی تا، ۲/۳۳۹؛ نمازی، ۱۴۱۹، ۵/۲۳۳ و ۸/۱۳۳؛ کحاله، ۱۹۹۳، ۳/۷۵؛ خویی، ۱۹۹۲، ۱۶/۹ و ۱۰؛ شوقی ضیف، ۲۰۰۱، ۳۹۶-۳۹۹؛ جبوری، ۲۰۰۳، ۱۱۸ و ۱۱۹؛ سزکین، ۱۹۹۱، ۲/۵۰۹ و ۵۱۰؛ زبیری، ۲۰۰۳، ۲/۱۹۲۴؛ عانی، ۱۹۸۲، ۲۱۷ و ۲۱۸؛ کیلانی، ۱۹۹۶، ۱۳۵-۱۳۸؛ الریشهری، ۱۴۲۵، ۹/۳۱ و ۳۲٫

[۲] اگر چه مرا از جهت لقب زشت دادن و عیبجویی، مفجّع می خوانند، ولی به جانم سوگند که من بخاطر حزن و اندوه [از ستمی که در حق خاندان نبی (ص) روا می شود] مفجّع (درد کشیده و زاری کننده) هستم.

[۳] له شِعرٌ کثیرٌ فی أهل البیت، یَذکُر فیه أسماءَ الأئمة و یَتفَجَّعُ علی قَتْلهم حتّی سُمِّیَ بالمُفَجَّع.

[۴] أنبأنا أبوالحسن بن النجّار قال: سمعتُ أبا عبدالله المفجّع، یقول: کان سببُ قولِ الشِّعر فی آل البیت أنّی کنتُ قد نظرتُ فی شئٍ مِن شِعر الکُمَیت، فلمّا کان تلک اللیلةُ التی قرأتُ فی نَومِها الکتاب، رأیتُ أَمیرَ المؤمنین -علیه السلام- فی النَّوم فقُلتُ: أَشتَهی أنْ أَقولَ الشِّعرَ فی أهلِ البیتِ، فقال: عَلیکَ بالکُمَیت، فَاقْتَفِ أَثرَه، فإنّه إمامُ شُعرائِنا أهلِ البیتِ، و بِیَدِه لِواؤُهُم یومَ القیامةِ حتّى یَقُودَهُم إلینا.

[۵] أَنشَدَنا أبوأحمد العسکریّ النحویّ لأبی عُبَیدِالله المُفجّع.

[۶] داد و فریاد.

[۷] با جستجوی بسیار در کتب تاریخی و نسب شناسی و ادبی و فرهنگ لغتها، شرح حالی از طبری که ملقب به «مضراب اللبن» باشد، یافت نشد.

[۸] مُحَمَّدُ بنُ أَحمَدَ بنِ عُبیدِاللهِ الکاتبِ، المَعرُوفُ بالمُفَجَّعِ صاحِبِ ثَعلبَ، کذا وَجدتُ نَسَبَه بخَطِّ الطَّبریِّ المَعروفِ بِمِضْرابِ اللَّبَنِ مِن أهلِ البَصرَةِ.

[۹] جَلیلٌ مِن وُجُوهِ أَهلِ اللّغةِ و الأَدَبِ و الحَدِیثِ، و کان صَحیحَ المَذهبِ، حَسَنَ الإِعتقادِ، و لَهُ شِعرٌ کَثیرٌ فی أَهلِ البَیتِ.

[۱۰] و هو شاعِرٌ مُکْثِرٌ، عالِمٌ، أَدیبٌ.

[۱۱] کان شَاعِراً مُفْلِقاً و شِیعیّاً مُتحَرِّقاً.

[۱۲] و مِن المَعدُودِین مِن أَصحَابِنا الإمامیة، مَدَحُوهُ بحُسْنِ العَقیدةِ، و سَلامَةِ المَذهَبِ، و سَدَادِ الرَّأی.

[۱۳] قال یاقوت: کانَ مِن کِبارِ النُّحاةِ، شَاعِراً مُفْلِقاً، شِیعیّاً.

120,000 ریال – خرید

تمام مقالات و پایان نامه و پروژه ها به صورت فایل دنلودی می باشند و شما به محض پرداخت آنلاین مبلغ همان لحظه قادر به دریافت فایل خواهید بود. این عملیات کاملاً خودکار بوده و توسط سیستم انجام می پذیرد.

 جهت پرداخت مبلغ شما به درگاه پرداخت یکی از بانک ها منتقل خواهید شد، برای پرداخت آنلاین از درگاه بانک این بانک ها، حتماً نیاز نیست که شما شماره کارت همان بانک را داشته باشید و بلکه شما میتوانید از طریق همه کارت های عضو شبکه بانکی، مبلغ  را پرداخت نمایید. 

 

مطالب پیشنهادی:
  • مقاله موسیقی شعر معروف الرصافی
  • برچسب ها : , , , , , , , , , , ,
    برای ثبت نظر خود کلیک کنید ...

    براي قرار دادن بنر خود در اين مکان کليک کنيد
    به راهنمایی نیاز دارید؟ کلیک کنید
    

    جستجو پیشرفته مقالات و پروژه

    سبد خرید

    • سبد خریدتان خالی است.

    دسته ها

    آخرین بروز رسانی

      سه شنبه, ۱۶ آذر , ۱۳۹۵
    
    اولین پایگاه اینترنتی اشتراک و فروش فایلهای دیجیتال ایران
    wpdesign Group طراحی و پشتیبانی سایت توسط دیجیتال ایران digitaliran.ir صورت گرفته است
    تمامی حقوق برایdjkalaa.irمحفوظ می باشد.